SAMİRİLER

Samirîler

"Şomronim", İbranice "S-M-R" fiil kökünden türemiş "görüp gözeten,bir şeyi dikkatle izleyen" anlamına gelmektedir. Samirîler Yahudiliğe benzer bir dine inanmakla birlikte Yahudiler tarafından Yahudi kabul edilmeyen bir topluluktur.  Samirîlerin tarihi oldukça eskidir. M.Ö. 722 yılında Kuzey İsrail Krallığı yıkılınca,Asur İmparatoru Sargon, bura halkından 30.000 kadarını alıp Asur ´a ve Medlerin şehirlerine sürmüş ( II.Krallar XVIII/11);Babil, Kuta ve Avar ´dan adamlar getirerek İsrailoğullarının yerine yerleştirmiştir. (II.Krallar XVII / 24 ). Böylece Şomron şehrinin sakinleri ortaya çıkmış ve bunlara "Şomronim" denmiştir.  Tanah ´ın II.Krallar Kitabında Samirîlerin nasıl Yahudileştiği anlatılır. Yahudiler,Yahudiliğe ihtida eden Samirîleri Yahudi olarak kabul etmez. Yahudiliğe ihtidanın mümkün olmasına rağmen, Samirîlerin samimi olmadıkları bahanesiyle onları Yahudi Cemaatinden saymazlar. Yahudiler, Samirîleri sürekli dışlamışlardır. Hatta Samirîler kullanıyor diye İbrani harfleriyle yazılan Aramca ´yı terk etmişlerdir.  Yahudiler ile Samirîler arasında bir çok fark vardır. Yahudilerin Tevrat ´ı ile Samirîlerin Tevrat ´ı arasında altıbine yakın fark bulunmaktadır. Samirîler, Kudüs ´ün yerine Gerizim ´i kutsal mekan olarak kabul ederler ve kendilerini gerçek Yahudi olarak görürler  Samirîlerin İnanç Esasları İnançlarının temel dayanağı Tevrat ´tır. Tevrat ise Musa ´ya vahyedilen beş kitaptan ibarettir. İnanç esasları da buna uygun olarak beştir:  1- Eşi ve yardımcısı olmayan Allah tektir. Sıfatları insan sıfatına benzemez.  2- Musa ; Allah ´ın yegane resulü ve bütün devirler için de peygamberdir. Vahy onunla son bulmuştur.Onun gibi peygamber bir daha gelmeyecektir.  3- Tevrat, mükemmel ve tamdır. Hiçbir zaman değişmeyecek ve neshedilmeyecektir.  4- Gerizim dağı ebedi hayat yurdu, bereket dağı ve Allah ´ın yeryüzündeki tek makamıdır.  5- Yeniden dirilme günü olacaktır. İyiler cennetle, kötüler cehennemle mükafatlandırılacaklardır.  Samirîlerin ibadet şekilleri Müslümanlarınkine çok benzer. Müslüman gibi abdest alırlar. Abdestte, sırasıyla elleri, ağzı, burnu, yüzü, kulakları, sağ ayak ve sol ayağı yıkarlar.Abdest esnasında Tevrat ´tan parçalar okurlar. İbadet dili Aramca ´dır.  İbadet yerleri, Müslümanların mescidi gibidir. Yahudilerin Sinegogları gibi içeride masa veya sıra bulunmaz. İbadetlerinde rüku ve secde vardır. İslami namaza benzer namaz kılarlar. Bazı araştırmacılara göre Samirîlerin bu tür ibadet etmelerinin sebebi; uzun süre İslam egemenliği altında yaşamalarından kaynaklanan etkileşimdir.Fakat Yahudilerinde uzun süre İslam egemenliğinde kaldıkları ve etkilenmedikleri göz önüne alındığında bu iddianın gerçeği yansıtmadığı görülür.  Günümüzde Samirîler Yahudiler tarih boyunca hiçbir zaman Samirîleri gerçek Yahudi olarak görmemişlerdir. Samirîler buna rağmen varlıklarını günümüzde de sürdürmektedirler. Samirilerin sayısı günümüzde yaklaşık 1.000 kişi kadardır. Bunların tamamına yakını İsrail ve Filistin´de yaşamaktadırlar.  Günümüz Yahudileriyle oldukça farklı olmalarından dolayı; Samirîleri Yahudilerden ayrı bir dini topluluk olarak kabul etmek ve Samirîlerin kendilerini gerçek Yahudi olarak görmelerine rağmen Yahudi dininden farklı bir dini inanca sahip olmalarından dolayı Samirîliği farklı bir din olarak değerlendirmek daha doğru olacaktır

GÜL - RU...

Gül’ru

Kara bahtıma düşen, ak hecesin inanki 

Seni yerde arıyordum, gökte buldum; Gül’ru 

Cemaline dalınca, kayboluyorum sanki 

Bilki sana kördüğüm gibi, tutuldum; Gül’ru…

Tebessümün kelepçe, esir aldı bak beni 

Razıyım korkma hadi, aşkın ile yak beni 

Gönlünün üzerine, yarim diye tak beni 

Bakışında eridim, sana vuruldum; Gül’ru…

Sana vurgun yüreğim, başka birşey istemem 

Kölem deyip sür beni, tek bir kelime demem 

İşte yemin; vallahi, ben sensiz hiç edemem 

Aşık oldu olalı, sarardım soldum; Gül’ru…

Gönlümdeki muhabbet, seninle kaim oldu 

Yüreğimin coşkusu, seninle daim oldu 

Bütün ömrü hayatım, seninle naim oldu 

Gönül hanem boş idi, seninle doldum; Gül’ru…

Haber gönder tez elden, yüreğimi tekletme 

Sana aşık bendeyim, bu garibi bekletme 

Hasreti ilmek ilmek, ardınsıra ekletme 

Firkatinden gurbet elde, mecnun oldum; Gül’ru…

Kelimeler hissimi, tercümana yetmiyor 

Toplansa bütün dünya, gözümde sen etmiyor 

Tüketsem tüm varımı, senin sevdan bitmiyor 

Dalgalı deniz idim, sende duruldum; Gül’ru…

Sen benim hayatımda, söylenmemiş türkümsün 

Sonsuza dek sürecek, harika bir öykümsün 

Rabbime dua dua, yalvardığım şükrümsün 

Evvel aşk denen duygudan, yoksun kuldum; Gül’ru…

Sevda denen çerağın, kıvılcımı yar sensin 

Ömür boyu sürecek, şu kalbime yarensin 

Canımdan çok sevdiğim, bir tek ciğerparemsin 

Kara sevdan yüzünden, yandım kavruldum; Gül’ru…

Ben keskin kılıç isem, sen kadife bir kınsın 

Rabbim seni daima, nazarlardan sakınsın 

Kahve gözlüm sen bana, benden bile yakınsın 

Rüzgarında bir yaprak gibi, savruldum; Gül’ru…

İşte hazırım hadi, gel çıkalım bu yola 

Tek bir lahzacık dahi, nasip olmasın mola 

Bu yolda şiarımız, daim muhabbet ola 

Mutluluğun sırrını, ben sende buldum; Gül’ru…

Mahmut ZİYANOĞLU

Hasan TOMUK – Gül’ru – Mahmut ZİYANOĞLU | Alternatif

MUSEVİLİK

Musevîlik

Musevîlik, kurucusu Musa´ya izafetle bu adı almıştır. Yahudi, İbrani, ve İsrail terimleriyle de Musevîlik kastedilir. Musevîliğin tek tanrıcılığın saf bir şekli olduğu söylenmekle beraber O, yalnız başına ne bir mezhep ne bir ırk, ne de modern bir millettir. Yahudiler dünyanın en eski tarihî, dinî cemaatini meydana getirmişlerdir. Dinler Tarihi´nde özel bir yeri bulunan Yahudilik, kutsal kitaplarında Ahd´e geniş yer ayırmasından dolayı bir Ahid dini olarak da telâkki edilmektedir.  Babil Sürgünü´nden sonra millî din haline getirilen Yahudilik, bir ırka tahsis edilmek suretiyle ilâhî dinlerden ayrı bir konumda ele alınmıştır. O´nu millî dinlerden ayıran bir başka özellik de, tek tanrı, vahiy, kutsal kitap ve peygamberlere inanç sistemi içinde değişik konumlarda da olsa yer almış bulunmasıdır. Gerçekte Dinler Tarihçileri Yahudiliğin bir millet, bir ırk veya bir din olup olmadığı konusunda görüş birliğine varmış değillerdir.Tevrat´a dayanarak kendilerini dünya milletleri arasından seçilmiş kavim olarak gören Yahudiler, Allah´ın Sina´da bu kavmi muhatap aldığını, Tevrat´ı Musa´nın şahsında onlara gönderdiğini iddia ederler.  Tahrip edilmeden önce Ahid Sandığı´nın da içinde bulunduğu Kudüs´teki Mabed, Yahudiliğin odak noktasını teşkil etmektedir. Yahudiliğin sembolleri arasında en önemli yeri Yedi Kollu Şamdan ile Altı Köşeli Yıldız işgal eder.  Sami olmayan dinlerden farklı olarak Musevîlik, vahiyle gelmiş bir dindir. Musevîlik, yalnız kendi ailesinin dinleri olan Hristiyanlık ve Müslümanlık´tan değil, vahye dayanmayan doğu dinlerinden, yani Ari ve Moğol dinlerinden daha eskidir. Takriben İsa´dan sekiz asır önce kurulmuştur.(1) Yahudiler daha çok, bugünkü İsrail´den ayrı olarak Avrupa ve Amerika´ya dağılmışlardır. (2) Çok eskiden beri Filistin´de yaşamış olan Yahudiler, Babil, Asur, Fenike ve Araplar gibi Sami ırktan gelirler. Yahudiler göçebe iken "Habiri" diye anılırlardı. İsrâiloğulları en parlak devirlerini Kralları Süleyman zamanında yaşamışlardır.  İnanç ve İbadet Sistemi Yahudilik´te en önemli iman esasını, Allah´ın varlığına ve birliğine olan inanç teşkil eder.(3) O´nun birliği, yaratılmamışlığı, evvelinin ve sonunun bulunmayışı, her şeyi bilişi, bütün varlıkların Yaratan´ı oluşu vb.gibi Allah inancı vardır.  Daha çok günlük hayat ve ibadetlerde belirginleşen Yahudi inancını detaylı olarak Tanah´da bulmak mümkün değildir. Onlar için önemli olan Tevrat´ta bildirilen şeriatın yaşamasıdır. İnançlarına göre Tanrı´nın en sevgili milleti Yahudilerdir. Bunun en büyük delili, Tanrı´nın İsrâiloğulları ile Musa´nın şahsında Sina´daki ahitleşmesidir. İnançlarına göre Tanrı, insanlığı aydınlatmak ve mutlu kılmak için İsrailoğulları´nı seçmiş, "nebi"lerini görevlendirmiştir. Bu konuda Musa´nın önemli bir yeri vardır. Çünkü Tevrat O´na verilmiştir. Tanrı, evreni devamlı olarak idare etmektedir. O´nun gücünün yetmeyeceği hiçbir iş yoktur. Mesih´le kurulacak Tanrı´nın evrensel devletinde bütün haksızlıklar ve zulümler ortadan kalkacaktır. Bu inanç Yahudilerin ümit kaynağı olmuştur.  Yahudilik´te ahiret inancı tarihi bir gelişme izlemiştir. Tevrat´ın bazı hükümlerinde ahiret inancına dair işaretler bulunmaktadır. (4) Bazı Dinler Tarihçilerine göre, yeniden dirilme ile ilgili metinler günümüze kadar ulaşmadığı için Yahudiler bu tür inançları İran´dan almışlardır.  Eski Yahudilik´te iyi, kötü, ölen bütün insanlar "Şoel" adı verilen bir yere gidecekler, orada kederli bir şekilde varlıklarını sürdürecekler, ruhları da mezarda kalacaktır. Yahudilik´te ahiret inancı konusunda, daha sonraki dönemlerde birtakım gelişmeler olmuş, yeniden dirilme, ebedî hayat, yargılanma, cennet, cehennem vb. inançlar ortaya çıkmıştır.(5) Yahudilik´teki cennet, cehennem, hüküm günü vb. ilgili emirleri Talmud açıklamıştır. Yahudilerin, Müslümanlık ve Hristiyanlık´ta olduğu gibi belli başlı iman esaslarına kavuşmaları filozof Rabbi Moşe ben Maymon (Maymonides (1135-1204)´le mümkün olabilmiştir. O´nun meydana getirdiği günümüze ulaşan inanç sistemi şudur;  1-Allah var olan her şeyi yaratmıştır. 2-Allah birdir. 3- Allah´ın bedeni yoktur, tasvir edilemez. 4- Allah´ın başlangıcı ve sonu yoktur 5- Yalnız Allah´a dua etmeliyiz. 6- Peygamberlerin bütün sözleri doğrudur. 7- Musa, bütün peygamberlerin en büyüğüdür. 8- Elimizdeki Tora, Allah tarafından Musa´ya verilen ve günümüze kadar  değiştirilmeden gelen kitabın aynıdır. 9- Dinimiz ilâhî bir dindir. 10- Allah, insanların bütün hareket ve düşüncelerini bilir. 11- Allah, emirlerine uyanları mükâfatlandırır, uymayanları cezalandırır . 12- Allah Mesih´i gönderecektir.  13- Ruhum ölümsüzdür. Allah dilediğinde ölüleri diriltecektir.  Yahudiler ibadetlerini "sinagog"larda (Bet ha Kneset) yaparlar (6) Sinagoglarda rulo halinde el yazması Tevrat tomarlarının saklandığı, Aron ha-Kodes denilen, Kudüs´e yönelik kutsal bir bölme vardır. Sinagoglarda Yedi Kollu Şamdan (Menora) da bulunur. Bundan ayrı olarak Kral Davud´un mührü kabul edilen iki üçgenden meydana gelmiş Magen David denilen altı köşeli bir yıldız da vardır.  Yahudiler sinagoglarda Tevrat´tan bazı parçaları sesli bir şeklide okurlar. Tevrat rulolarının bohçalardan çıkarılarak haham tarafından okunması, ibadetin en önemli anıdır. Yahudiler sinagog dışında evlerde de ibadet ederler. Nitekim evlerde giriş kapısının arkasında "Mezuza" denilen, rulo haline getirilmiş Tevrat cümlelerinin yazılı olduğu mahfazalar asılıdır. Eve giriş çıkışta Yahudiler bu mahfazaya dokunarak parmaklarını öperler. İbadet, Kudüs´e yönelerek yapılır. Başa takke, sırta cüppe alınır. Kadınlar ibadete katılamaz, ancak başları örtülü olarak ibadeti seyredebilirler.  Yahudi dininin esasını ilâhiler teşkil eder. İbadet esnasında okudukları bazı klişeleşmiş dua ve ilâhiler vardır. (7) Dua, dindar Yahudinin hayatında önemli bir yer işgal eder. Yahudilikte ibadet günlük ve haftalık olmak üzere ikiye ayrılır. Günlük ibadet sabah, öğle ve akşam yapılır. Haftalık ibadet ise Cumartesi (Sabbat, yevmu´s-sebt) günü havra (sinagog)´da icra edilir.  Yahudiler sabah ayininde bir dua atkısı (Tallit) alırlar. Sabah ayininde, sol pazu ile alna birer dua kayışı bağlanır. Dualar ayakta, oturarak vücudu sallayarak ve secdeye kapanmak suretiyle okunur. Geleneklerine bağlı Yahudiler bu esnada özel bir elbisede giyerler. Toplu dualar 13 yaşına girmiş en az 10 kişinin iştirakiyle yapılır.  Cumartesi ibadeti, cuma akşamı güneşin batmasıyla başlar, cumartesi akşamı sona erer. Bu ibadet sinagogta yapılır. Bu maksatla cumartesi günü ateş yakmak, çalışmak, taşıt kullanmak vb. yasaktır. (8)  Musevîlik´te Yahve ve Elohim adında iki Tanrı´nın varlığından söz edilmekle beraber ağırlık Yahve´dedir (9) Bu bakımdan menşeinde İsrail Dini, tek Allah´a inanmaya değil, tek Allah´a ibadet etmeye dayanıyordu. Yehova Musevîlerinin millî ve hâkim bir Tanrısı´dır. İnsan da O´nun kulu durumundadır. İnançlarına göre Yehova sadece İsrâiloğulların´a şefaat eden, kıskanç bir Tanrı´dır. İsrâiloğulları yabancı bir ülkede de O´nun tarafından korunacaktır. O, İbrahim, İshak ve Yakub´un Tanrısı´dır.  Yahudi Mezhepleri Öncelikle Yahudi mezheplerini üç ana-grupta incelemek mümkündür:  1- Makkabiler devrinde (M.Ö. II. yüzyıl) mevcut olan Hıristiyanlık öncesi mezhepler, 2- İslâm´dan sonraki Yahudi Mezhepleri, 3- Günümüz Yahudi mezhepleri. Hıristiyanlık öncesi dönemde başlıca üç mezhep vardır :  1-Ferisiler, 2-Sadukiler,  3- Esseniler.  İslâm´dan sonraki Yahudi mezhepleri de üçtür: 1- İshakiyye, 2- Yudganiyye, 3- Karaim.  Bu bölümde diğer mezheplerden çok, günümüz Yahudi mezhepleri hakkında kısa bilgiler verilecektir. Halen yaşamakta olan Yahudi mezhepleri şunlardır:  1- Muhafazakâr Yahudiler, 2- Ortadoks Yahudiler, 3- Reformist Yahudiler. 4-Yeniden Yapılanmacılar Günümüz Mezhepleri Muhafazakar Yahudilik  XIX. yüzyılın ortalarında, Alman Yahudileri arasında ortaya çıkan muhafazakâr Yahudiliğin temsilcileri Isaac Bermays (1791-1849) ile Zacharia Franklen (1801-1871)´dir. Sonraki dönemlerde Amerika´da da sempatizan bulmuş olan bu mezhep geleneklerine bağlı lâikleşmeye karşıdır  Ortodoks Musevilik  Kudüs´teki Mabed´in yıkılışından günümüze kadar gelen resmî Yahudi inanç ve geleneklerini temsil eden Ortodoks Yahudilik, halen mensubu en fazla olan mezheptir. Bugün İsrail Cumhuriyeti´nde de bu mezhep taraftarları hâkimdir. Musa Kanunları´na sıkı birşekilde bağlı olan Ortodoks Yahudiler sebt (cumartesi) günü hiçbir iş yapmamakla da diğer mezheplerden ayrılırlar.  Reformist Yahudilik Daha çok Avrupa´daki Yahudilerce tanınmış bir filozof olan Moses Mendelshon (1727-1786)´un başlattığı Reformist Yahudilik hareketi, Musevîlik´le çağdaş modern anlayışı birleştirmeyi gaye edinmiştir. Böylece bu mezhebe mensup Yahudiler, hem geleneklerine bağlı yaşayabilecek, hem de modern çağa ayak uydurabileceklerdir. Bu hareketin başlamasının bir başka sebebi de Almanya´daki Yahudilerin dinî uygulamayı, genel kültür için bir engel olarak görmeleridir. Böylece onlardan bir kısmı Hıristiyanlaşmış, bir kısmı da geleneklerini değiştirmiştir.  Din ile dünya işlerini birbirinden ayırma düşünce ve gayreti de ilk defa bu mezhep mensuplarından gelmiştir. Reformist Yahudiler dinde modernleşmeden yanadırlar. Bunu sağlamak için, ibadetin bazı şekillerini değiştirerek, kadın-erkek ayırımına son vermişler, cumartesi çalışma yasağını kaldırarak sinagog ayinlerini azaltmışlar, müziğe çok az yer vererek kadınlarla erkekleri bir arada oturmaya zorlamışlardır. Bir adım daha atarak katı perhiz kaidelerini kaldırmışlar, şifahi Talmud geleneğini inkâr etmişlerdir  Yeniden Yapılanmacılar (Recostructionist) Bu sayılan üç mezhep dışında, Mordecai Keptan´ın kurduğu Reconstructionist (Yeniden Yapılanmacı) adında bir başka mezhep daha vardır. Bunlar daha önceleri muhafazakâr Yahudilik içinde yer almışlardır. Zamanla Keptan´ın fikirleri diğer Yahudi mezheplerini etkilemiştir.  Hareketin kurucusuna göre Yahudiler de diğer milletler gibi bir millettir. "Seçilmişlik" özelliği yoktur. Tanrı Yahudileri değil, Yahudiler Tanrı´yı seçmişlerdir. Bunlar yeniden dirilmeyi ve ahireti reddederler. Tevrat Tanrı vahyi değildir. İsrâiloğulları´nın tarih boyunca meydana getirdikleri bir eserdir. Mesihcilik diye bir kavram yoktur. Sinagoglarda kadın-erkek yanyana ibadet edebilir. Yeniden Yapılanmacı´lara göre kadınlar da haham olabilir.  Mukaddes Kitapları Yahudilerin mukaddes kitapları iki ana başlık altında incelenebilir:  1- Tanah,  2-Talmud,  Hristiyanların Eski Ahit adını verdikleri Tanah da üç bölümden oluşur:  1-Tora, (Tevrat) 2- Neviim, 3- Ketuvim.  Çoğu zaman Yahudilerin mukaddes kitabının tamamı "Tora" kelimesiyle ifade edilir. İbranice bir kelime olan Tora, Arapça Tevrat´ın karşılığıdır. Bu Konu İle İlgili Ne Yapmak İstiyorsunuz  Tevrat "Kanun, şeriat, emir, ders, önder" vb. manalara gelir. Beş bölümden oluşan Tevrat, Allah´ın 7704 kelimeyle Musa´ya verdiği dinî esasları ihtiva eden kitap olarak kabul edilir. Tevrat metninin orjinal dili İbrancadır. Bir bakıma "Şeriat" diye de nitelendirilen Tevrat´ı meydana getiren kitapların sayısı, Yahudilerce 24, Hıristiyanlarca 39´dur. Kitapların tertibi konusunda da her iki toplum farklı görüşlere sahiptir.  Tevrat takriben bin yıl içerisinde meydana gelmiştir. Ancak kitabın sınırlandırması M.S. 90 yılında toplanan Yemnia Konsili´nde yapılmış ve bugünkü yazılar seçilerek tesbit edilmiştir. Eski Ahit yanında hahamların nesilden nesile naklettikleri rivayetler mecmuasına Talmud denir. M.S. 150 yıllarında Yudas adında bir haham, kendilerine kadar rivayetle gelen haberlerin, kaybolmasından korkarak onları Mişna´da toplamıştır. "Tekrar edilen şeriat" anlamına gelen Mişna, Tevrat´ın tekrarı, şeriatın izahı ve tefsiri sayılır. Mişna´nın anlaşılmasını kolaylaştırmak üzere O´na Yahudi alimlerince haşeyeler ve şerhler yazılmıştır Bunlara Gemara denir. İşte Talmud (10) da Mişna ve Gemara adı verilen eserlerin toplamından teşekkül etmiştir. (11)  Yahudi Kutsal Kitabı konusuna son vermeden Kabala dan da söz etmeliyiz. Kabala, İbranca "gelenek görenek" anlamına gelir. Yahudilerin harfçilik ve sayıcılıkla karışık tasavvufî kâinat öğretisidir. Daha açık bir ifade ile Kabala, Kutsal Kitap metinleri ile sözlü gelenekler üzerine yapılan her tür yorumların genel bir adıdır. Zannedildiği gibi bir kitap veya kitaplar toplamı olmayan Kabala´yı "Kâinatın görünür kargaşasını açıklamaya ve zıtlıklarını kolay anlaşılır bir kalıp haline getirmeğe uğraşan bir doktrin" diye tanımlamak mümkündür.  İkinci Tapınak Dönemi´nin sonuna (I. yüzyıl) kadar uzanan Kabala, tam anlamıyla Yahudi gizeminin ortaya çıktığı tarih olan XIII. yüzyıldan başlayarak özel bir öğreti biçiminde gelişmiştir. (12) Bazı Dinler Tarihçilerine göre Kabala´nın kökenleri eski gelenekte (Talmud dönemi) aranmalıdır. Kabala´nın öğreti ve uygulamaları ancak bir kılavuzun denetim ve önderliğinde mümkündür. Kabala temelde her zaman sözlü geleneğe dayanmıştır. Allah´ın Musa ve Adem´e indirdiği yazılı olmayan vahyin gizli bilgisini taşıdığı iddiası bakımından da Kabala, geleneklerle özdeşleşmiştir. (13)  Kabala XV. yüzyıl Avrupa sında son derece yaygınlaşmıştır. Kabala´nın genel doktrinini, kâinatın bir bütün olduğu, belli bir nizama göre hareket ettiği, kâinatta görülen her şeyin Tanrı´nın bir parçası olduğu, insanın da, kâinatın ve dolayısıyla Tanrının bir parçası olmak açısından küçük kâinat sayılması gerektiği vb. özetlemek mümkündür.  Günümüzde Musevilik Tüm dünyada sayıları 22.000.000 olmasına rağmen Yahudiler; bir çok ülkede oluşturdukları güçlü lobileri ile dünya ülkelerinin yönetimlerinde ve dünya ekonomisinde büyük söz sahibidirler.  1948 e kadar dünyada dağınık olarak yaşayan Yahudiler Filistin de İsrail Devleti nin kurulmasıyla kendilerine ait bir devlete aynı zamanda bir toplanma merkezine sahip olmuşlardır. 1933 1945 yıllarında Alman Nazileri tarafından soykırıma uğrayan Museviler, bugün Filistinlilere karşı soykırım uygulamakla suçlanmaktadırlar. İsrail Devleti nin Arap ülkeleriyle girdiği savaşlardan doğan sıkıntılar ve günümüzde Filistinlilerin bağımsızlık hareketleri Yahudilerin çözülemeyen sorunlarının başında gelmektedir.  Musevilerin en yoğun yaşadığı ülke İsrail dir ( Ülke nüfusunun %84 ü ). İsrail i ikinci sırada A.B.D izlemektedir ( %3,4). Yahudiler bu iki ülkenin dışında Etiyopya, Almanya, Avustralya, Kanada, Brezilya, Meksika başta olmak üzere içlerinde Türkiye nin de bulunduğu dünya nın bir çok ülkesine dağılmış vaziyette yaşamaktadırlar.  (1) Budizm, Konfüçyanizm, Taoizm vb. Doğu dinleri M.Ö. V. ve Vl.yüzyılda ortaya çıktığına göre Musevîlik bu dinlerden takriben üç yüz yıl daha öncedir.  (2) A.Abdullah Masdusî, a.g.e.,s.2  (3) Tevrat Tanrı´nın birliğini, "Dinle ey İsrail! Tanrınız Rab bir Tanrı´dır" (Tesniye, VI, 4) cümlesiyle ifade eder.  (4) Bir misal olmak üzere Tevrat (İsa´ya, XXVI, 19)´ın şu cümlelerine bakınız; "Senin ölülerin dirilecekler, benimkilerin cesetleri kalkacaktır. Ey sizler, toprak içinde yatanlar, uyanın ve terennüm edin... ve her yer ölülerini dışarı atacak".  (5) Yargılama sonunda iyiler cennete (Aden) kötüler de cehenneme (Ge ben Hinnom) gideceklerdir.  (6) Kudüs´teki Mabed´in yıkılmasından sonra Yahudi tapınaklarına sinagog denilmiştir. Aynı anlam karşılığında Türkiye´de "Havra" terimi kullanılır.  (7) Yahudilik´teki ilâhîlere Beruh´un ilâhisi, dualara da Şema İsrâel Duası en iyi örnekleri teşkil eder. Bu dua ile Yahudiler dinlerine ve imanlarına bağlılıklarını dile getirirler.  (8) G. Tümer, A. Küçük, a. g. e., s. 133.  (9) Yahudilik´te bu iki Tann dışında, Adoni, İl ve Baal adında üç Tanrı daha vardır. (Zeki Şenude, el-Yehud, Kahire, 1974, s. 393-396.  (10) Talmud, Kudüs Talmudu ve Babil Talmudu olmak üzere ikiye ayrılır.  (11) Ekrem Sarıkçıoğlu , Dinler Tarihi, İst., 1983, s. 188.  (12) Büyük Larousse, İst., 1985, X, 6134.  (13) Ana Britannica, İst., 1988, XII, 351.  kaynak : Yrd.Doç.Dr.Osman CİLACI , Günümüz Dünya Dinleri, Ankara 1995

AKLIMA SENDEN BAŞKA KİMSE GELMİYOR

Aklıma Senden Başka Bir Şey Gelmiyor

Kelimeler eskiyor neyi ne zaman söylesem, 

hepsi sensin 

aklıma senden başka birşey gelmiyor, 

desem ki gurbetteyim 

türküler ! uzun, gurbet sensin 

türküler sen, 

desem ki yalnızım dağlarda 

günler bitmiyor, yalnızlık sen, 

dağlar sen, günler sensiz. 

Aklıma senden baska birşey gelmiyor. 

Aklım sende, sen yüreğimde, 

yüreğim temaşada gözlerini, 

gözlerin üzüm bağlarında Temmuz ayında 

bağbozumuna zaman var.

Gözyaşlarımı topluyorum şimdi, 

üzümler toplanırken şaraba katacağım, 

en tatlı şaraba senin adını koyacağım 

ve sarhoş olacagım daha 

içmeden bir yudum. 

Ben böyle bir sevdayı binlerce yıl önce 

bir kitapta okumuştum, 

lakin unutmuştum, 

yaşarken aklıma geldi, 

oysa yaşanılması mümkünsüz bir 

masal demiştim okurken o destanı, 

yaşamayan bilemez bu yaşananı, 

aklıma senden başka bir şey gelmiyor.

Güzellik için sözler arıyorum, 

aklıma senden başka birşey gelmiyor,

konuşacak konular şuradan buradan 

geçmiş ve gelecekten, 

aklıma senden başka birşey gelmiyor. 

şiir yazmak için oturuyorum, 

içimde coşkular taşıyor, 

kagıtlara dökeceğim duygularımı

kalemim hazır yazacağım ne yazacağım, 

aklıma senden başka birşey gelmiyor.

Bayram yaklaşıyor şehir cıvıl cıvıl, 

kalabalıklar sevinçli, 

hediyeler alacağım bu bayram 

sevdalarımı giydirecegim, 

aklımda kalanlara kartlar göndereceğim

aklıma senden başka kimse gelmiyor.

Bir şarkı dinlerken hayal kuruyorum, 

sigaramı çekiyorum derinden, 

gözlerim dalıyor, ufukta gün batıyor, 

biriyle gidip konuşsam diyorum

aklıma senden başka kimse gelmiyor.

Canım sıkıldığında efkar bastığında beni, 

yapayalnız yürümek istemiyorum, 

birini arıyorum yanımda, 

aklıma senden başka kimse gelmiyor. 

Ve yüreğinde papatyalar açan kız 

yaşamamın sebebini arıyorum 

aklıma senden başka birşey gelmiyor.

Oğuzkan BÖLÜKBAŞI

Ersin HOŞGENÇ 
Aklıma Senden Başka Bir Şey Gelmiyor 
Oğuzkan BÖLÜKBAŞI |

HİRİSTİYANLIK

Hıristiyanlık

Hıristiyanlık, bugünkü dünya coğrafyasının hemen her bölgesinde mensubu bulunan, temelde vahiy ve mukaddes kitap ile tektanrıcılığa dayanan bir dindir. (1)  Hıristiyan kelimesi Yunanca "khristianos" kökünden gelir. isa´nın adı bu dilde Khristos (2) olarak geçer. Bu kökten çıkan "khristianos" ve "khristian" kelimeleri de, isa´ya bağlanan, O´nun yolundan giden anlamına gelmektedir. Hıristiyanlık, Filistin bölgesinde doğmuştur. Nasıralı isa´yı merkez alan bir Yahudi -Mesihi hareketi-dir. isa, israil´i gelecek Tanrı Krallığına hazırlamak istemiştir. Ancak bugünkü Hıristiyanlık isa´nın havarilerinin arasına sonradan giren Pavlus´un yorumlarıyla değişik bir hüviyet kazanmıştır.  isa soy itibariyle Yahudi ´dir ve Mesih olduğunu açıklamıştır. (3) isa, kendinin bir peygamber olduğunu, insanları doğruluk, kardeşlik ve hak yola çağırmak için geldiğini açıklaması Yahudilerin işine gelmemiştir. (4)  Dinler Tarihçilerine göre Hıristiyanlığın tarihi oldukça uzundur. Takriben yirmi asırlık bir zamanı içine alan Hıristiyanlık tarihi dört devrede incelenmiştir:  1- Havariler tarafından yayılan ve Batı Roma imparatorluğu´nun yıkılmasına kadar devam eden dönem. Hıristiyanlık bu dönemde geniş yayılma sahası bulmuştur.  2- V. yüzyıldan XVI. yüzyılın başlarına kadar süren dönem Doğu Kilisesi´nin Batı Kilisesi´nden ayrıldığı bu dönemde Hıristiyanlık Avrupa´nın kuzey bölgesinde yayılmıştır.  3- XVI ve XVII. yüzyılları içine alan dönem. Hıristiyanlık için çok önemli olan bu devrede Protestanlık ortaya çıkmış, Katolik Mezhebi ile çatışma sonucunda Batı Kilisesi bölünmüştür. Çünkü Roma Katolik Kilisesi´nin gösterdiği halas yani kurtuluş fikri o dönem Hıristiyanlarını tatminden uzaktı.  4- XVIII. yüzyıldan itibaren başlayan ve Hıristiyanlığın karışıklıklar içinde geçtiği bir dönem olarak bilinen bu devrede Hıristiyanlık üzerindeki münakaşalar kilise dışına taşmıştır. Dinler Tarihçilerinden bazıları da Hıristiyanlığı üç devrede incelemişlerdir:  1- Hıristiyanlığın klasik dönemi (I-VIII. yüzyıl),  2- Hıristiyanlığın Ortaçağ dönemi (IX-XV. yüzyıl),  3- Hıristiyanlığın Yeni dönemi (XV. yüzyıl vd.).  Hıristiyanlara, isa´ya yardım ettikleri, Nasıra köyünde O´nunla birlikte bulundukları için Nasranî denilmiştir.  Hıristiyanlığı Kudüs ve civarı dışında yepyeni bir hüviyetle yayan Pavlus (5) olmuştur. Yaygın şifahî Hıristiyan nakline göre Pavlus Hıristiyanlığı ve incil´i bir mucize ile isa´dan almış, ileride kilisenin talimlerine kendi zihniyetini hâkim kılmak için gayret sarfetmiştir. ingiliz tarihçilerinden Wels´e göre Pavlus, zeki ve zamanının bütün dinî cereyanlarını bilen bir insandır. Diğer dinlerden birçok hususları Hıristiyanlığa aktarmıştır. Pavlus´un, Hıristiyanlık için değişmez prensipler olarak ilân ettiği hususlar şunlardır:  1- Hıristiyanlık bütün insanlığa hitap eden bir dindir.  2- Allah´ın oğlu olan Mesih isa, insanların günahlarına keffaret olmak üzere Haç´ta can vermiştir.  3- isa ve Ruhu´l-Kuds, aynı derecede Tanrıdır.  4- Ölüler arasından dirilerek kalkmış olan isa, semaya çıkarak Baba´sının sağ yanına oturmuştur.  Pavlus, isa´nın ve Ruhu´l-Kuds´ün Tanrı oldukları inancını yerleştirmeğe çalışmıştır. Ayrıca yine O, isa´nın vazettiği sünnet olmayı ve domuz eti yememeği de kaldırmıştır.  Bir bakıma bugünkü Hıristiyanlığa Pavlus´un yorumları demek mübalağalı bir ifade sayılmamalıdır. Nitekim, gerek mukaddes metinler gerek ilk kilise, gerek ilk Hıristiyan inançlarının Pavlus´un eseri olduğunda Hıristiyan ilâhiyatçıları görüş birliği içindedirler. (6)  inanç ve ibadet Sistemi Hıristiyanlık monoteist bir dindir, incillerde ve diğer mukaddes metinlerde bu anlayışı destekleyen ifadeler mevcuttur. (7) Ancak yine aynı metinlerde ve kilisenin sahih kabul ettiği incil metinlerinde isa için "Tanrı´nın Oğlu" Allah için de "Baba" terimlerinin kullanıldığı görülmektedir. Hıristiyanlığın mukaddes kitabı´nda geçen "Ben ve Baba biriz", "Babanızın Ruhu", "Allah´ın Ruhu" vb. deyimler, bunlar İslami çevrelerce teslis olarak yorumlanmaktadır.  Hıristiyanlıktaki iman ikrarına giren esasların nelerden oluştuğu incil metinlerinde açık bir şekilde yer almamakla beraber, bu prensiplerin ilk Havariler Konsili´nden itibaren tesbite başlandığı, son şeklini ise IV. ve V. yüzyıldaki konsillerde aldığı yaygın bir kanaat halindedir. Bununla beraber inançlar konusunda gerek kiliseler, gerek mezhepler arasında bazı ortak ana unsurlar bulunduğu gibi farklı anlayışlar da vardır. Günümüz Hıristiyanlarının da hemen büyük bir kesiminin kabul ettiği Havariler inanç sistemi (8) şu maddelerden oluşmaktadır:  1- Ben, Tanrı´ya Kudretli Baba´ya, 2- Biricik oğlu Rab isa´ya, 3- isa´nın Bakire Meryem ve Ruhul´-Kuds´ten doğduğuna, 4- Pilatus zamanında çarmıha gerilerek gömüldüğüne, 5- Ölüler arasından üçüncü gün dirildiğine, 6- Göklere yükseldiğine, 7- Baba´nın sağında oturduğuna, 8- Ölüleri ve dirileri yargılamak üzere oradan ineceğine, 9- Ruhu´l-Kuds´e,  10- Mukaddes Kilise´ye 11- Günahların bağışlanacağına,  12- Bedenin dirileceğine, inanırım. (9)  Hıristiyan Mukaddes Kitabı´nda "teslis" kelimesi veya O´na iman etmeye çağıran açık bir ifade mevcut değilse de isa´nın , "Baba, Oğul ve Ruhu´l-Kuds ismiyle vaftiz eyleyin" (10) şeklinde Havarilere emir verdiği bilinmektedir. Ancak ilk konsillerde bu konu tartışılmış, iznik Konsili (325) ´nde Ruhu´l-Kuds´ün tanrılığı karara bağlanmıştır. (11)  Bazı Dinler Tarihçilerine göre, monoteizm inancının hâkim olduğu Yahudi çevresinde çıkmış olan "teslis" inancı, büyük bir ihtimâlle isa´nın tanrılaştırılmasının tabiî bir sonucu telâkki edilmelidir. Bunun yanında Ruhu´l-Kuds´ün de ayrı bir ilâhî varlık sayılması üç ayrı tanrı anlayışına zemin hazırlamıştır. Daha sonraki dönemlerde birtakım kelâmî ifadelerle açıklanmaya çalışılan teslisin üç unsuru (Baba, Oğul, Ruhu´l-Kuds) bir ulûhiyetin üç ayrı görüntüsü olan bugünkü formülün benimsenmesiyle noktalanmıştır. (12)  Hıristiyanlara göre teslis öyle büyük ve gizemli bir kavramdır ki sırf insan aklı onu derinliği ve şümulü ile kavrayamaz. (13) Bu bakımdan, mahiyet ve köklerini araştırmaya girişmeksizin insanın O´na inanması gerekir. Bununla beraber Hıristiyanlık´taki inanç esaslarının bütün mezheplerce aynı şekilde benimsendiğini söylemek mümkün değildir. Protestanlığın inanç esasları ise şunlardır:  1-Mukaddes kitaplara iman,  2- Uluhiyete iman,  3- insanın günahsızlığına iman,  4- Günahların keffaretine iman,  5- Ahirete iman.(14)  Bu konuya son vermeden önce Hıristiyanlık´ta melek inancına birkaç cümle ile değinelim. Hıristiyanlık´taki melek inancının temeli onların masum ve ruhanî varlık oluşlarıdır. Ancak kilise bu ruhanî varlığı cisimlendirerek açıklamaktadır. Onlara göre melekler Allah´a yardımcı olmakla görevlidirler. Ancak bazı Hıristiyan mezheplerinde melekler, insanlar gibi günah işleyebilir olarak algılanmıştır. Onlardan bazılarına "Tanrı´nın Kızları" adı verilmiştir.  Kutsal Kitapları Hıristiyanlığın mukaddes kitapları incillerdir. Yunanca "evangelion" kelimesinden gelen incil, "müjde, iyi haber" anlamlarını ifade eder. (15) incil kelimesinin bu açıklamasına dayanarak ilk dönem Hıristiyanları, isa´nın gelişini, insanları kötülük ve günahtan kurtararak selamete ulaştırmak manasında yorumlamışlardır.  Bugün Hıristiyanların ellerinde bulunan Yeni Ahit, 4 incil (16) ile 23 küçük kitabın birleşmesinden meydana gelmiştir; hepsi 27 kitaptır. Bu kitapların hemen tamamı II. yüzyıldan sonra yayılmıştır, Yunanca´dır. Hıristiyanlar bu kitapların Havarilerden geldiğini ve doğru olduğunu kabul ederler. Bununla beraber incillerin isa´nın eseri olmadığını, ihtiyaç duyuldukça sonradan yayıldığını, isa´nın düşüncelerini yansıtmadığını iddia edenler de vardır.  Hıristiyan dinî literatüründe kilisenin sahih kabul ettiği incil metinlerine "kanonik", sahih kabul edilmeyen incil metinlerine de "apokrif" denir. (17) Apokrif metinler üzerinde gerek ilâhiyatçıların, gerek mezhepler tarihi uzmanlarının tartışmaları hâlâ bitmiş değildir. inciller arasında bir takım ayrılıklar bulunmakla beraber ilk üç incil (Matta, Markos, Luka)´de bazı benzerlikler tesbit etmek mümkündür. Aralarındaki şekil ve konu berzerliğinden dolayı bunlara "Sinoptik" inciller denir. (18) Nitekim, mucizeler ve isa´nın hayatına dair olayların anlatımına Sinoptik inciller oldukça açık benzerlikler sergilemekte, her üçü de ortak şifahî kaynağa dayanmaktadır. Bu inciller edebî yönden birbirlerine bağlıdır. Yuhanna incili ise anlattığı olayların tefsirine daha fazla önem verdiği için "sembolik" bir anlam taşır.  Hıristiyan ilâhiyatçılardan bazılarına göre isa´ya ilk inanan Havarilerden dördü, sonradan O´nun sözlerini toplayarak birer incil meydana getirmişlerdir. ilk dört incil (19)´den en eskisinin Markos olduğuna kesin gözüyle bakılmaktadır. ilk inciller genellikle ibranca ve Yunanca yazılmış, Orta çağ boyunca da Latince´sinden okunmuştur.  Bir diğer açıdan Hıristiyanlar, isa´nın kanun ve öğretilerini içine alan kitapların tamamına incil adını vermektedirler.(20) Hıristiyanların kabul ettikleri bir sınıflandırmaya göre 27 kitaptan meydana gelen Ahd-i Cedid iki bölümdür:  1- Tarihi inciller (1-4 kitap),  2- Talimi inciller (5-27 kitap).  Bugünkü incil´in muhteviyatını tarihî bir muamelenin sonucu olarak kabul etmek mümkündür. isa Arami dilini kullanmıştır. Sonraki dönemlerde incil halk Yunancası ile yazılmıştır. içinde Arami dilinde birkaç cümle de vardır. 1546´da toplanan Merano Ruhani Meclisi, incil´in Tanrı ilhamı olduğundan şüphe edilmesini yasaklamıştır.  Elimizdeki incil Gerçekmidir  Hıristiyanlığın kutsal kitabı olan incil ´lerin hiçbir şekilde değişmediğini söyleyen ve Tanrı ´nın bunu kendi kutsal kitabında belirterek değişmediğini güvenceye aldığını savunan Hıristiyanlara karşılık, incil ´in Tanrı sözü olduğuna inanan fakat değiştiğini iddia eden islam Dini mensupları arasında sürekli devam eden bir tartışma mevcuttur. islam taraftarları incil ´in değiştirildiğine dair iddialarını aşağıdaki dayanaklara bağlarlar;  1-isa´nın soyu Luka incili´nde başka, Matta incilinde başka şekilde anlatılmıştır. (20) 2-Tanrıyı görme konusu incillerde farklı farklı geçmektedir. (22) 3-isa´nın doğum yeri bile incillerde değişiktir. (23) 4-Kendi kutsal kitapları incil´in "Allah´ın incili" veya "Oğlumun incili" şeklinde zikredilişi yine ellerindeki incillerin ifadeleridir. (24)  5-Kurtarıcılık vasfı bir incilde "Kurtarıcım Allah" diye geçerken yine aynı incilde "Kurtarıcı isa" şeklinde geçmektedir. (25)  6-isa´nın gösterdiği mucizelerden biri olan "körlerin gözlerini açma" mucizesi incillerde değişik sayıda ifade edilmiştir. (26)  7-Hz. Yahya incillerden birine göre çekirge ve yaban balığı yemiş, yine aynı incil´e göre hiçbir şey yememiş ve içmemiştir. (27)  Hıristiyanların incilin değişmediğine dair kanıtları Kitabı Mukaddes ve Kuranı Kerim deki ayetlerle (I) eski incil ve Tevrat nüshalarıdır. incil ´in değiştirilmediğine dair Kitabı Mukaddes ´teki ayetlerden bazıları şöyledir;  Çünkü doğrusu size derim:gök ve yer geçip gitmeden,herşey vaki oluncaya kadar, şeriattan en küçük bir harf veya bir nokta bile yok olmayacaktır (Matta5:18)  Gök ve yer geçecek,fakat benim sözlerim geçmeyecektir (Matta 24:35) ayrıca bkz. 2.Petrus 1:21,Malaki 3:6,Mezmur 119:160, Mezmur117:7-8,Luka :16:16-17  Hıristiyanlar ayrıca islam peygamberinin Kitabı Mukaddesi kabul ettiğini (II) ve islam peygamberinin zamanında da Kutsal Kitap ´ın sapasağlam mevcut olduğunu (III) Kuran ´ın incelenmesiyle kuranda incilin değiştirildiğine dair bir hüküm bulunmadığı ve bunu iddia edenlerin kafir olacağını savunmaktadırlar.(IV)  Hıristiyanların bu iddialarına bazı islam aydınlarınca Kuran ´da belirtilen incil günümüz incili değil Barnaba incili diye açıklama getirilmektedir. Hıristiyanlar; Barnaba incilinin incelenmesi sonucunda Bu incilin Kuranı Kerimin yazıldığı zamandan çok sonraları kaleme alındığının anlaşılacağını bu nedenle bu incilin gerçek incil olmadığını islam dinine mensup kişiler tarafından propaganda amaçlı yazıldığını iddia etmektedirler. (V) Günümüz Hıristiyan Mezhepleri Hıristiyanlık´ta mezheplerin teşekkülünü, isa´nın dünyadan ayrılmasından hemen sonra O´nun dinine giren Pavlus´la isa´nın cemaati arasındaki ihtilâflara bağlayan görüş daha ağır basmaktadır. Gerçektende Pavlus´un Hıristiyanlığı kabul etmesinden sonra O´nunla isa´nın cemaati arasında çıkan ihtilâflar onların kısa zamanda ikiye bölünmelerine sebep olmuştur.  Bir başka açıdan mezheplerin doğmasını, inanç, ayin vb. konulardaki ihtilâflarla, XI. yüzyılda Doğu-Batı Kiliseleri´nin birbirinden kopmasına, hatta reform hareketlerine bağlayan görüşü benimseyenler de bulunmaktadır. Burada kiliseler arasındaki ihtilâflardan çok, halen günümüzde varlığını sürdüren belli başlı üç Hıristiyan mezhebinden (Katolik, Ortodoks, Protestan) ana hatlarıyla söz edilecektir.  1-Katolik Mezhebi Bir diğer adı Roma Katolik Kilisesi olan Katolik Mezhebi, Hıristiyan dünyasının en büyük ve en köklü mezhebidir. inançlarına göre bu mezhebi, havarilerin ilki olan Petrus kurmuştur. (28) O aynı zamanda isa´nın vekilidir. Petrus´tan sonra gelen papalar da Petrus´un vekili sayılırlar. Böylece Papa ruhanî reis sıfatıyla isa´nın yeryüzündeki temsilcisidir. 1870 yılında toplanan Vatikan Ruhani Meclisi Papa´nın yanılmazlığını ilân etmiştir. (29) Katolik Mezhebi´nde ruhban sınıfı aşağıdan yukarıya rahip, piskopos , kardinal ve papa şeklinde hiyerarşik bir yapıya sahiptir. Katolik Mezhebi´nin başlıca özellikleri şunlardır:  1-Papa dinî başkandır, isa´nın vekili, Petrus´un halefidir.  2-Papa yanılmaz bir otoritedir. Roma diğer kiliselerin hepsinden üstündür.  3-Ruhu´l-Kuds tarafından idare edilen Roma Kilisesi evrenseldir.  4-Ruhu´l-Kuds, Baba ve Oğul´dan çıkmıştır.  5-isa hem ilâhî, hem insanî tabiata sahiptir.  6-isa da, Meryem de günahsızdır, aslî suçtan uzaktır. Meryem, Tanrı yanında şefaatte bulunabilir. O, göğe yükselmiştir. (30)  7-Azizler de Tanrı katında sözcü olur, şefaatte bulunabilir.  8-insan aslî günah içindedir. Buna karşılık kötülüğe meyletmek günah değildir, günaha sevkeder. Günah çıkarma çok önemlidir. Bunun, günah çıkarma hücresinde papaza itiraf şeklinde olması gerekir. (31)  9- Sakramentler yedi tanedir. Ruhban zümresi evlenemez. Onların dışındaki evlenenler de boşanamaz. Boşandıktan sonra evlenmek zina sayılır.  10-Yirmi Konsil´in aldığı kararlar kabul edilir.  11-Cuma günü et ve yağlı yiyecek yemek yasaktır.  12- Son hüküm gününü, cenneti, cehennemi ve Araf´ı kabul ederler.  13- Geleneklere bağlı kalmak lâzımdır.  14-Ayin dili Latince´dir. 1965´deki II. Vatikan Konsili´nde değişik dillerde de ayin yapılmasına izin verilmiştir. (32)  Katolik Mezhebi´nde papazların başlıca görevleri, vaftiz, tövbe, çile, günah çıkartma, ahilere yağ sürme, evlenme vb. takdis törenlerini yönetmektir. (33) Temelde aynı inançları paylaşmakla beraber, ayrıntılara ait konularda Katolik Mezhebi´nden ayrılarak ortaya çıkan bazı küçük mezhepler vardır:  1- Keldani Mezhebi  2- Ermeni Mezhebi  3- Süryani Mezhebi  4- Maruni Mezhebi  5- Kıpti Mezhebi.  2-Ortodoks Mezhebi Yunanca´da Ortodoks " Doğru görüş, inanç ve doğru itiraf" anlamına gelir. Bu mezhebin Dinler Tarihindeki diğer isimleri şunlardır: Doğunun Ortodoks, Katolik ve Apostolik Kilisesi, Ortodoks Doğu Kilisesi, Doğu Kilisesi, Ortodoks Kilisesi ve Rum Ortodoks Kilisesi. (34) Ortodoks Kilisesi´nin Katolik Kilisesi´nden 1054 yılında (35) kesin olarak ayrılmasında (36) dinî ve siyasî birtakım sebeblerin büyük rolü olmuştur:  1- Katolik Kilisesi´nin müşrikler arasında dini yaymak için bazı tavizler vermesi.  2- Roma´nın itirazına rağmen imparatorluk merkezinin istanbul olması.  3- Batı Roma Devleti´nin yıkılmasından sonra ortaya çıkan otorite boşluğunu Papalığın doldurmak istemesi.  inanç ve ayinler bakımından Ortodoks Kiliseleri bazı siyasî ve idarî sebeblerden dolayı birbirinden ayrılmıştır:  a-1054´deki Doğu-Batı ayrılığından sonra Ortodoksluğun merkezi Bizans olmuştur.  b-istanbul´un Türkler tarafından fethedildiği 1453´ten sonra Rus Ortodoks Kilisesi istanbul Patrikliği ile mücadeleye girişmiştir.  c-Rus ihtilâli (1917)´nden sonra istanbul Ortodoks Patrikliğiyle mücadeleden vazgeçen Rus Ortodoks Kilisesi Patriklik halini almıştır.  Ortodoks dünyasının dört büyük patrikliği (istanbul-iskenderiye, Antakya, Kudüs) vardır. Diğer, bölgelerdeki millî kiliseler idari yapı itibariyle bu dört patrikliğe bağlıdır. Ortodoks Mezhebi´ni diğer Hıristiyan mezheplerinden ayıran başlıca özellik şunlardır:  1- Patrik ruhanî başkandır.  2- Papa yanılabilir. O isa´nın vekili değildir.  3- Ruhu´l-Kuds, Oğul yoluyla Baba´dan çıkmıştır.  4- ilk yedi konsilde alının kararları kabul etmek lâzımdır.  5- Ancak, Meryem, isa ve Aziz ikonlarına (37) saygı gösterilir.  6- Her ülke ibadetini kendi diliyle yapmakta serbesttir.  7- Günahkârlar, işledikleri günah ölçüsünde A´râf ta bekletilirler.  8- Keşişler, piskoposlar ve patrikler evlenemez; papazlar evlenebilir. Boşanma ancak bazı şartlarla mümkündür.  9- Vaftizden hemen sonra Konfirmasyon yapılmalıdır.  10- Evharistiya ayininde ekmeğe maya, şaraba su katarlar.  11- Haç sağdan sola çıkarılır ve Haç´ın kolları birbirine eşittir.  Kuruluş dönemlerinde bütün Doğu Ortodoks Kiliseleri, istanbul Ortodoks Kilisesi´nin idare ve kontrolü altında iken, daha sonraları parçalanmalar olmuş şu kiliseler doğmuştur:  1-Süryani Ortodoks Kilisesi,  2-Rum Ortodoks Kilisesi,  3-Ermeni Ortodoks Kilisesi,  4-Rus Ortodoks Kilisesi.  Dinler Tarihçilerinin genellikle savunduklarına göre Ortodoks Mezhebi´nin doğması, iznik (325) ve O´nu takibeden altı Konsil´de alınan bazı kararlar sonucunda olmuştur. (38) Ancak Ortodoksluğu kabul edenler iznik Konsili´nde değişik fikirler ortaya atan Arius, Nestorius vb. din büyüklerinin görüşlerine her zaman cephe almışlardır.  Katolik mezhebi ile Ortodoks mezhebi arasında tesbit edilebilen başlıca ayrılıklar şunlardır:  1- Katoliklere göre Ruhu´l-Kuds Baba ile Oğul´dan, Ortodokslara göre ise Allah´ın göndermesinden meydana gelmiştir. (39)  2- Katoliklere göre papa yanılmaz; ilâhî kudrete sahiptir. Ortodokslara göre ise O, ruhani bir liderdir; ilâhî bir gücü yoktur.  3- Katoliklere göre papanın iman, ibadet, ahlâk vb. konulardaki her sözü münakaşasız kabul edilmelidir, Ortodokslara göre ise papa da bir insandır, yanılabilir.  3-Prostestan Mezhebi Almanca´da "protestieren" kelimesinden alınmış olan Protestan "itiraz, protesto, başkaldıran" anlamlarına gelir. Protestan mezhebinin doğuşu, XVI. yüzyılda Martin Luther (1489-1546)´in Roma Katolik Kilisesi´ne karşı;  1- Günahları bağışlamak,  2- Günahların bağışlanmasını malî bir kaynak haline getirmek,  3- incil yorumunu kendi tekeline almak,  4- Ayin dilinin mutlaka Latince olması vb. hususlara itirazları ile başlamıştır.  Martin Luther itirazlarına kısa zamanda taraftar bulunca hareket hızla büyüyerek yayılmıştır. (40) itirazcılar kendi görüşlerini çeşitli mahfillerde açıklamak imkânı buldukça, onların fikirlerini benimseyenler de o nisbette artarak geniş bir coğrafyaya sahip olmuştur. Protestan mezhebine incil Kilisesi de denir.  Protesto hareketinin yaygınlık kazanması, reformasyonun başlaması ve çeşitli kiliselerin doğmasıyla sonuçlanmıştır. Protestanlığa göre Allah´a ulaşabilmek için hiçbir kilise görevlisinin aracılığına ihtiyaç yoktur. Hıristiyan geleneğinin yakın geçmişten aldığı şeklin bir diğer adı olan Protestanlık, kilisenin bizzat kendi değerlendirmesine göre:  1- itirafla ilgili durum,  2- Ruhanî tavır,  3- Hıristiyanlığa daha uygun bir görünüm verme vb. noktalarda geçmişine nisbetle yeni bir hüviyet kazanmıştır.  Protestanlık, tarihinin belirli bir döneminde ve bazı özel şartlar sonucunda ortaya çıkmasına rağmen, fikir ve ruhî yapı itibariyle sadece XVI. yüzyılın mahsulü sayılmamalıdır. Bazı Dinler Tarihçilerine göre, Protestan reformcular ile onları takib edenler, o yüzyılda yapılan dinî yorumlarla yeni bir gerçeği bulmak yerine, eski dinî gelenekleri yeniden ortaya koymuşlardır. Bu bakımdan Protestanları, kâşif değil, yenileyici olarak görmek lâzımdır. inançlarına göre günahkâr bir kişi ancak Tanrı´nın karşılıksız inâyetiyle kurtuluşa erebilir. Protestan mezhebi son dört yüz yıl içinde başlıca iki dinî tür olarak kendini göstermiştir:  1- Klasik Protestanlık,  2- Radikal Protestanlık.  1- Klasik Protestanlıkla Hıristiyanlığın aldığı yeni şekle karşı isyan ederek kilisenin Katolik anlamını koruyan büyük kilise sistemleri kastedilmektedir.  2- Radikal Protestanlık terimi daha çok bu mezhebin ortaya çıkışını açıklayan olayı anlatmak için kullanılmaktadır. Bu terim aynı zamanda dinî gruplarla dinî düşünce ekollerini de içine almaktadır. Bu ekolün mensupları Kitab-ı Mukaddes ile Hıristiyan kilisesinin dinî merasim varisleri (41) olduklarını iddia etmişlerdir.  Protestanlığın ilk ifadesi Lutheryanizm´dir. Bu terimle Martin Luther´in faaliyetleri, O´nun ruh ve görüşüne borçlu olan Hıristiyan fikirleri ile özel kiliseler anlaşılır. Bu ekol, kulun hayatı ve kilise ibadeti üzerinde özellikle durmuştur.  Protestan Mezhebi´nin özellikleri şunlardır:  1-Papa da bir insandır, yanılabilir. 2-Diğer iki büyük Hıristiyan mezhebinin kabul ettiği teslise inanırlar. 3-Kutsal kitabı yorumlamaya herkes yetkilidir. 4-Sakramentlerden yalnız Vaftiz ve Evharistiya´ya inanırlar. 5-Azizleri kabul etmezler. 6-Kiliselerde resim ve heykel lüzumsuzdur. 7-Haç çıkarma geleneklerine inanmazlar. 8-ibadet ve ayinleri herkes kendi diliyle yapabilir. 9-A´râf ve ebedî ceza yoktur. 10- Meryem sıradan bir insandır; ilâhî bir niteliği yoktur.  11-Günah çıkartma işlemi mantıksız bir uygulamadır.  Protestan Mezhebi öncelikle kendi bünyesinde üç ana kola ayrılmıştır:  1- Lutheryanizm,  2- Kalvinizm,  3- Anglikanizm.  1- Lutheryanizm, Protestanlığın ilk şeklidir ve Martin Luther´in fikir ve ideallerini benimseyen özel Hıristiyan görüşünü temsil eder. Lutheryan Kiliseleri Almanya, Skandinav ülkeleri ve Amerika Birleşik Devletlerinde daha çok yaygındır. inançlarına göre kilise, lâik hayattan sorumlu tutulamaz.  2- Kalvinizm, günümüz Protestan dünyasının ikinci ekolünü teşkil eder. Bir diğer adı Reforme Hıristiyanlık´tır. Akımın kurucusu ve öncüsü olan John Çivin, sıkı bir dinî tecrübeden geçmiş Fransız asıllı, ilâhîyat sahasındaki yazılarıyla tanınmış bir kişidir. O´nun gayesi mevcut Hıristiyanlık´ta reform yaparak dinî başlangıçtaki, asıl haline kavuşturmaktır. O´na göre Hıristiyanlığın topluma karşı, birtakım görevleri olmalıdır.  3- Anglikanizm, VIII. Henry devrinden beri ingiltere´nin Resmi Kilisesi´dir. VIII. Henry (1491-1547) ile Papa arasındaki bir kavgadan sonra doğmuş olan Anglikanizm´in en başta gelen hedefi Hıristiyanlığı kendi öz niteliğine yeniden kavuşturmaktır. Onlara göre papalık ile Presbiterianlık arasında en azından orta bir yol olmalıdır. Bu yalnız kilise teşkilâtı düzeyinde değil, doktriner anlamda da gerçekleştirilmelidir.  Protestanlık bu üç ana kolun dışında ikinci derecede diyebileceğimiz on küçük gruba daha ayrılmıştır.  Radikalizm ve Protestanlık Fransızca´da Radikalizm "ilim, din ve siyasette temelden, kökten değişiklikler yapma temayülü" anlamına gelir. Bizim burada üzerinde duracağımız Radikalizm, Hıristiyanlık üzerinde yapılmak istenen köklü değişikliklerle ilgilidir.  Dinler Tarihi terminolojisinde Radikal Protestanlık terimi ile daha çok genel Protestanlık´tan yavaş yavaş kopan ve O´ndan bağımsız olarak teşekkül eden Hıristiyan grupları ve dinî ekolleri kastedilmektedir. Bir bakıma bu gruplara, Reformasyon´un birtakım tartışmalardan sonra dünyaya gelen çocukları demek mümkündür. Bunlar özel yapı ve davranışlarından dolayı ingiltere´nin resmî kilisesiyle uyum sağlayamamışlardır. Radikal Protestanlığı iki grupta incelemek mümkündür:  1- Evangelik,  2- Hümanist,  Radikal Protestanlığın en önde gelen temcilcileri Babtistler, Kongregasyonistler, Metodistler ve Kuveykırlar´dır. Bu sayılan temsilcilerin, kendilerine özgü farklı görünümler sergiledikleri bilinmektedir. Hatta bu akımlardan bazıları bağımsız,Hıristiyanlıktan ayrı bir din görünümündedir. Bununla beraber Radikal Protestanlığın Hümanist kanadı, Hıristiyan Kilisesi´nin din tanımayan kesimi ile özel bir şekilde ilgilenmiştir. Hümanistlerin en büyük arzuları Hıristiyanlığın "zevk sahibi insanlara" karşı bir değeri bulunduğunu ispat etmektedir.  Hümanistler düşüncenin en büyük rehberi olarak vahiy yerine aklı temel almışlar onu gerçeğin başlıca kaynağı kabul etmişlerdir. Onların baz aldığı ölçü Hıristiyanlık vahyi değil, ilmî bir buluş, bir felsefî ilke veya herhangi bir düşüncedir. Ancak bu akımın, gün geçtikçe nüfuz ve değerini kaybettiği ifade edilmektedir. Radikal Protestanlık özellikle şu ana noktalar üzerinde durarak kimliğini kanıtlamak istemiştir:  1- Kurtuluşa ermek için isa´ya tam anlamıyla inanmak lâzımdır.  2- Kilise´nin ve dünyanın mutlak efendisi isa´dır.  3- Gerçek kilise isa tarafından kurulmuştur. Kurtuluş ancak bu kilisededir.  4- isa´nın gözle görünen kişiliği incil´de açıklanmıştır. insan yaşamı boyunca daima O´nu örnek almalıdır.  5- Çarmıh´tan sonra dirilen isa sonsuz bir güç ve çalışma kaynağı olmuştur.  Çağdaş Protestanlıkla meydana gelen gelişmeler hakkında John A. Mackay şöyle diyor  Protestanlığın henüz dinî erginliğine erişemediğini, tarihî görevini tamamlamadığını belirtmek gerekir. Dörtyüzyıl önce Reform hareketinde olup bitenler bugün de hayatta, doktirinde ve kilise teşkilâtında ifade edilmek durumundadır. Çağdaş Protestanlıkla ortaya çıkan önemli gelişmeleri şöyle sıralayabiliriz:  1-Tarihî Hıristiyan inancı yeniden kavranmalıdır.  2-Kutsal Katolik Kilisesi gerçeği protestanları da kuşatmalıdır.  3-Dine dayanmayan düzen ile ilgili sorumluluk duygusunun yeniden canlanması sağlanmalıdır.  4-Evangelik Hıristiyanlığın dünya çapında yayılması, Protestan düşünürlerin bu yolda çaba sarf etmelerini gündeme getirmelidir.  4-Angikan Mezhebi Reform Hareketi´nden sonra (XVI. yüzyıl) ingiltere´de doğmuş bir Hıristiyan ekolüdür. Protestanlığın ingiltere´ye has şekli olan Anglikanizm, Katolik-Protestan çatışmasında uzlaşmacı bir yol izlemiştir. Anglikan Kilisesi, VIII. Henry´den itibaren Roma ile olan bağlarını koparmıştır. Anglikanizm´i Kitab-ı Mukaddes´e bağlı, kısmen reforme edilmiş bir Katolik Mezhebi olarak görmek daha yaygındır. Papanın otoritesini reddeden Anglikan Kilisesi, XVI. yüzyıldan beri ibadette Latince yerine ingilizce´yi kullanır. Kilise kral ve kraliçe tarafından temsil edilir. VAnglikan Kilise´sine göre iki sakrament (Vaftiz, Evharistiya) esastır. Anglikanizm XVIII. yüzyıldan itibaren Amerika, Kanada, Avustralya, Afrika, Yeni Zelanda ve Hindistan´da yayılmıştır.Yaklaşık 30 milyon mensubu bulunan Anglikan Kilisesi ve Roma Katolik Kilisesi arasında II. Vatikan Konsili (1962-1965)´nden sonra uzlaşma zemini arama gayretlerine girişilmiştir.  Günümüzde Hıristiyanlık Günümüzde Hıristiyanlık dünyada hemen hemen her bölgede taraftara sahip bir dindir.Taraftar sayısı bakımından dünyada ilk sıradadır. Özellikle Avrupa, Amerika ve Avustralya kıtası ülkelerinde Hıristiyanlık yaygın bir din konumundadır.  Hıristiyan ülkelerdeki Mezheplerin yoğunluğu farklılıklar göstermektedir. Rusya, Bulgaristan, Yunanistan gibi ülkelerde Ortodokslar ; italya, ispanya, Paraguay, Portekiz, Vatikan gibi ülkelerde Katolikler; isveç, Norveç, Danimarka, ABD gibi ülkelerde Protestanlar; ingiltere ´de Anglikanlar diğer Hıristiyan mezheplerine göre çoğunluğu oluşturmaktadırlar.  Hıristiyanlıktan kopan bazı akımların (Yehova Şahitleri, Mormonlar, Unitaryenler, Kuveykırlar gibi) bağımsız ayrı bir din hüviyetine bürünmesi veya ayrı bir din gibi hareket etmeleri ve farklı Kültlerin ortaya çıkıp yayılması Hıristiyanlığın önündeki sorunların başında gözükmektedir. Tüm bunlara rağmen Hıristiyanlık gittikçe taraftar sayısını arttıran ilahi bir dindir. Günümüzde çoğunluğu Katolik olmak üzere ( % 51 53 ) yaklaşık 1.560.000.000 Hıristiyan yaşamaktadır.  AÇIKLAMALAR ve KAYNAKLAR (1) Bazı Hıristiyan kelâmcıları "teslis"i şöyle açıklar: 1-Baba (akıl), 2- Oğul (isa natuk), 3-Ruhu´l-Kuds (ilim).  (2) Kelimenin ibrancası "maşiah"tır, "yağlanmış" anlamına gelir. Hıristiyan ve Hıristiyanlık terimleri incillerde geçmez. Bu terimlerin ilk kez isa´dan yaklaşık 20-30 yıl sonra Antakya´da kullanıldığı ileri sürülmektedir.  (3) Yahudilerin O´na inanmamaları, Mesih´in Davud soyundan geleceğine dair inançlanndan kaynaklanmaktadır.  (4) G. Tümer, A. Küçük, a.g.e., s. 136.  (5) Pavlus´un ilk adı Saul´dür. Kilisenin kuruluşunun ilk yıllarında Hıristiyanlar kin ve nefret sonucu O´na zulmetmişlerdir. Pavlus Efes, Galatya, Mekadonya, Korent´te dinini yaymış, M. 52´de Esine´ye gitmiştir. Kudüs´te iki kere hapsedilmiş, idam olunmak üzere Roma´ya gönderilmiştir. (M. 67) Yanında çeşitli kiliselere yönelik 14 mektup bulunmuştur. Bu mektupların en önemlisi Galatya, Efes, Korent ve Romalılara aittir. (Muncid, Beyrut, 1960)  (6) Hıristiyanlığı aslî haliyle açıklayan ve Hıristiyanların islâm´a yönelttikleri mantık dışı ithamları en güzel şekilde cevaplandıran kaynak eserlerin başında Şeyhülislam ibn Teymiye (1262-1328)´nin dört ciltlik el-Cevabu´s-Sahih Limen Beddele Dine´l-Mesih (Kahire, 1964)´i gelmektedir.  (7) Bkz. Yuhanna, V, 44.  (8) Bir diğer adı Havariler Kredosu olan bu inanç sistemi IV. yüzyıla aittir, üç bölümlü oniki maddeden meydana gelir. I. bölüm Tanrı´ya, II. bölüm Hıristiyan inançlarına, III. bölüm de Teslis´e ait umdeleri ihtiva etmektedir.  (9) Abdullah Tercüman, Hıristiyanlığa Reddiye, ist., 1965, s. 11.  (10) Matta, XXVIII, 19.  (11) G. Tümer, A. Küçük, A.g.e., s. 149.  (12) Teslis terimini Yunanca "trias" ilk defa Antakya´lı Teofilos tarafından büyük bir ihtimâlle 180 yılları civarında kullanmıştır.  (13) Teslis Hıristiyanlık dışındaki diğer bazı eski dinlerde de mevcuttur. Sümerler´de Anu-Enlil-Ea, Mısırlılar´da Isis-Osiris-Horüs, Hintliler´de, Brahma-Şiva-Vişnu vb. inançlar Hıristiyanlık´taki teslis inancına benzemektedir.  (14) Muallim Herrik, Protestanlıkta itikat ve ibadet, ist., 1884; Guseppe Descuffi, Hıristiyan Dini, izmir, 1963.  (15) inciller, Kitab-ı Mukaddes´in bir bölümünü oluşturan Yeni Ahit içinde bulunmaktadır.  (16) Enacil-i Erbaa denilen bu dört incil sıra ile şunlardır: 1,-Matta, 2-Markos, 3-Luka, 4- Yuhanna.  (17) Halen Hıristiyanların ellerinde bulunan incillerin birtakım tahrif ve sapmalardan korunamadığını ifade eden günümüz Amerikalı ilâhiyatçı prof. Friedman, bu konudaki görüşlerini, "incili Kim Yazdı " adlı kitabında açıklamıştır. (Zaman Gazetesi, 21 Ağustos 1991)  (18) Sinoptik incillerin M. 60-70 yılları civarında yazıldığı tahmin edilmektedir. Büyük bir ihtimâlle Dördüncü incil (Yuhanna) M. 100 yıllarında yazılmış olmalıdır.  (19) Bu Dört incil´e "kanonik" (kanuna uygun, resmî) inciller de denir.  (20) Katolik Kilisesi ise, ilk dört incil´i gerçek kabul ederek bunlara Kilise incilleri demektedir.  (21) Bkz. Luka, III, 23, Matta, 1,16.  (22) Bkz. Yuhanna, V, 37, XIV, 7-9, Matta, XVIII, 1-14, Markos IX, l -8.  (23) Bkz. Matta, XIII, 54-58, Markos, VI, 4; Luka, IV, 29, Yuhanna, IV, 3.  (24) Bkz. Markos, I, 14; Romalılara Mektup, 1,8-10.  (25) Bkz. Luka, I, 47,1, 11.  (26) Bkz. Matta, XX, 30; Markos, X, 46.  (27) Bkz. Matta, III, 4; XI, 18-19.  (28) Bundan dolayı Katolik Kilisesi´ne Petrus´un Kilisesi de denir.  (29) Papa aynı zamanda Vatikan Devleti´nin başkanıdır. Resmi adı Stato Citta Vaticana olan, dünyanın bu küçük, fakat nüfuzlu devleti Roma şehrinin ortasındadır. Yüzölçümü 39 Km2´dir. Devlet başkanı olan Papanın seçtiği vali, şehrin idaresini üstlenmiştir. Devletin gelirini, dünyanın her yerinden katoliklerin yaptıkları yardımlar teşkil eder.  (30) Papalık Meryem´in isa gibi günahsız olduğunu 1854´te, göğe yükseldiğini de 1950´de karara bağlayarak bunları bir dogma halinde ilân etmiştir, inançlarına göre Meryem hiç kimse ile ilişki kurmadan isa´ya hamile kalmıştır.  (31) Lateran Konsili 1215 yılında toplanarak her Hıristiyanın yılda en az bir kere günah çıkartmasına karar almıştır.  (32) G. Tümer, A. Küçük, a.g.e., s. 161.  (33) Mehmet Aydın, Din Fenomeni, Konya, 1993, s. 131 vd.  (34) Monofîzit kiliselerle birlikte bu kiliselere istanbul Patrikliği veya Rum Ortodoks Patrikliği de denir.  (35) Bazı Dinler Tarihçilerine göre bu ayrılığı 857 yılında başlatmak mümkündür.  (36) Bu ayrılığın en büyük sebebi Ayasofya Kilisesi üzerinde Romalıların hükümranlık isteklerini Bizanslıların reddetmesi ve hemen ardından Roma´yı lânetlemeleridir. Aforozun kaldırılması için ilk ciddi teşebbüs 7-12-1965 tarihinde Vatikan ile Fener arasında istanbul´da gerçekleşmiştir.  (37) Meryem, isa ve azizleri tasvir eden, özel bir şekilde yapılmış, kilise ve evlerde bulunan resimler.  (38) Ortodoks Mezhebi´nin teşekkülünde Gregorios, Athanasios, Kyrillos vb. kilise itibarını kazanmış kişilerin büyük rolü vardır.  (39) Katoliklerle Ortodoksların 1054 yılında birbirlerinden ayrılmalarına, Ruhu´l-Kuds´ün yalnız "Baba"dan mı, yoksa "Baba-Oğul"dan mı çıktığı meselesi de sebeb olmuştur. 1962 de başlayan II. Vatikan Konsili ise bu ayrılığı gidermek için toplanmıştır.  (40) Protestanlık ana hatlarıyla oluştuktan sonra ancak 1529´da Roma Katolik Kilisesi´nden ayrılmıştır.  (41) A. Abdullah Masdusi, a.g.e., s. 177.  kaynak : Yrd.Doç.Dr.Osman CiLACI , Günümüz Dünya Dinleri, Ankara 1995  (I)Bakınız Kur ´an-ı Kerim En ´am 6:115,Yunus 10:64,Kehf 18:27,Ahzap 33:62,Fatır 35:43  (II)Bakınız Kur ´an-ı Kerim Bakara 2:285,Ali imran 3:119 ve 3:84  (III) Bakınız Kur ´an-ı Kerim Maide 5:43, Bakara 2:113,Enbiya 21:7, Yunus 10:94-95,Ali imran 3:93,Nahl 16:43  (IV)Dan Wickwire , Kutsal Kitap Değiştirildimi , Müjde Yayıncılık ,istanbul 1994  (V)Dan Wickwire , Kutsal Kitap Değiştirildimi , Müjde Yayıncılık ,istanbul 1994