30 Mart 2018

“BURSA NUTKU YOK” DİYENLER BUNA NE DİYECEK


“BURSA NUTKU YOK” DİYENLER BUNA NE DİYECEK


Bursa Nutku ile eşdeğer nitelikte 1923 tarihli bir başka nutuk var

Tunus ve Mısır’daki “halk ayaklanmalarından” sonra Türkiye’de bazı siyasetçiler, bu ayaklanmaları “devrimci kalkışmalar” zannetmiş olacaklar ki, Atatürk’ün “Bursa Nutku”ndan söz etmeye başladılar. Tabi birileri, Bursa Nutku’na gönderme yaparak “halk hareketinden” söz edince, başka birileri de “Bursa Nutku yoktur!” diyerek bağırıp çağırmaya başladı. Hatta kendine “tarihçi” sıfatını yakıştıran kimi yeni etme “karşı devrimciler”, akıl yürütmelerle ve saat hesaplamalarıyla Atatürk’ün Bursa’da böyle bir nutuk vermiş olmasının “imkansız!” olduğunu iddia ettiler. Şubat 1933’te Bursa’da Türkçe ezana tepki gösteren bir grup, ezanın yeniden Arapça okunması için valiliğe yürümüş, ancak olaylar büyümeden bastırılmıştır. Bir yurt gezi sırasında bu olayı haber alan Atatürk, 5 Şubat 1933’te Bursa’ya gelerek olaylar hakkında bilgi almış ve akşam Çekirge yolundaki bir köşkte “Bursa Nutku” diye bilinen konuşmasını yapmıştır.
   İşte Bursa Nutku:
“Türk Genci, devrimlerin ve cumhuriyetin sahibi ve bekçisidir. Bunların gereğine, doğruluğuna herkesten çok inanmıştır. Yönetim biçimini ve devrimleri benimsemiştir. Bunları güçsüz düşürecek en küçük ya da en büyük bir kıpırtı ve bir davranış duydu mu, “Bu ülkenin polisi vardır, jandarması vardır, ordusu vardır, adalet örgütü vardır” demeyecektir. Elle, taşla, sopa ve silahla; nesi varsa onunla kendi yapıtını koruyacaktır. Polis gelecek, asıl suçluları bırakıp, suçlu diye onu yakalayacaktır. Genç, “Polis henüz devrim ve cumhuriyetin polisi değildir” diye düşünecek, ama hiç bir zaman yalvarmayacaktır. Mahkeme onu yargılayacaktır. Yine düşünecek, “demek adalet örgütünü de düzeltmek, yönetim biçimine göre düzenlemek gerek” Onu hapse atacaklar. Yasal yollarla karşı çıkışlarda bulunmakla birlikte bana, başbakana ve meclise telgraflar yağdırıp, haksız ve suçsuz olduğu için salıverilmesine çalışılmasını, kayrılmasını istemeyecek. Diyecek ki, “ben inanç ve kanaatimin gereğini yaptım. Araya girişimde ve eylemimde haklıyım. Eğer buraya haksız olarak gelmişsem, bu haksızlığı ortaya koyan neden ve etkenleri düzeltmek de benim görevimdir.”
İşte benim anladığım Türk Genci ve Türk Gençliği!”
    Ben, “Bursa Nutku var mıdır yok mudur?” tartışmalarına girmeden, Atatürk’ün 1923 yılındaki başka bir nutkundan söz edeceğim. Bursa Nutku’nu reddedenler, bakalım “bütün resmi kayıtlarda yer alan”, “belgeli” bu nutka ne diyecekler? Bakalım bunu da reddedebilecekler mi?
İşte Atatürk’ün 1923’teki o nutku:
  “Sayın gençler, hayat mücadeleden ibarettir. Bundan dolayı hayatta yalnız iki şey vardır: Galip olmak, mağlup olmak. Size, Türk gençliğine bırakacağımız vicdani emanet, yalnız ve daima galip olmaktır ve eminim daima galip olacaksınız.
  Milletin yükselme gerek ve şartları için yapılacak şeylerde, atılacak adımlarda kesinlikle tereddüt etmeyin. Milleti o yükselme merhalesine götürmek için dikilecek engellere hep birlikte mani olacağız.
  Bunun için dimağlarımıza, irfanlarımıza, bilgimize, icap ederse bileklerimize, pazılarımıza, bacaklarımıza müracaat edecek, fakat neticede mutlaka ve mutlaka o gayeye varacağız. Bu millet, sizin gibi evlatlarıyla layık olduğu olgunluk derecesini bulacaktır.”
(Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri, C.II, s.133)
   1933 Bursa Nutku’ndaki; “Türk genci!... Bu ülkenin polisi vardır, jandarması vardır, ordusu vardır, adalet örgütü vardır’ demeyecektir. Elle, taşla, sopa ve silahla; nesi varsa onunla kendi yapıtını koruyacaktır…” cümlesiyle; 1923 Nutku’ndaki: “Sayın gençler!... Milleti o yükselme merhalesine götürmek için dikilecek engellere hep birlikte mani olacağız. icap ederse bileklerimize, pazılarımıza, bacaklarımıza müracaat edecek, fakat neticede mutlaka ve mutlaka o gayeye varacağız…” cümleleri “anlamca” neredeyse aynıdır.
  1933 Bursa Nutku’ndaki: 
“…Polis gelecek, asıl suçluları bırakıp, suçlu diye onu yakalayacaktır. Genç, “Polis henüz devrim ve cumhuriyetin polisi değildir” diye düşünecek, ama hiç bir zaman yalvarmayacaktır. Mahkeme onu yargılayacaktır. Yine düşünecek, “demek adalet örgütünü de düzeltmek, yönetim biçimine göre düzenlemek gerek” cümleleriyle, 1927 Hitabesi’ndeki, “… memleketin dahilinde, iktidara sahip olanlar gaflet ve dalâlet ve hattâ hıyanet içinde bulunabilirler. Hattâ bu iktidar sahipleri şahsî menfaatlerini, müstevlilerin siyasi emelleriyle tevhit edebilirler. Millet, fakr ü zaruret içinde harap ve bîtap düşmüş olabilir. Ey Türk istikbalinin evlâdı! İşte, bu ahval ve şerâit içinde dahi, vazifen; Türk İstiklâl ve Cumhuriyetini kurtarmaktır! Muhtaç olduğun kudret, damarlarındaki asil kanda mevcuttur!” cümleleri “anlamca” neredeyse aynıdır.
Özetle:
   1933 Bursa Nutku’nun “içerik” ve “üslubu”yla Atatürk’ün 1923 Nutku’nun ve 1927 Gençliğe Hitabesi’nin “içerik” ve “üslubu” birebir örtüşmektedir. Her üç nutukta da gençlere seslenilmekte, her üç nutukta da Cumhuriyetin, devrimlerin korunmasının altı çizilmekte ve her üç nutukta da gençlerin direnişinden söz edilmektedir.
   23 Nutku ve 27 Hitabesi, 33 Bursa Nutku’nun Atatürk’e ait olduğunun en güçlü kanıtlarıdır.
   Sinan Meydan

Hanefi Mezhebi (5) – Kuruluşu ve Yayılması


Hanefi Mezhebi (5) – Kuruluşu ve Yayılması


Ebu Hanife, ilim, ticaret, hacc gibi farklı sebeplerle farklı şehirlere seyahatler yapmıştır, ancak ikamet ettiği, meskun bulunduğu esas muhit Kufe idi ve Kufe de ilmin nevileri ve olgunluk buudundan yüksek ve farklı alanlarda fikir üretmeye müsait bir ortam idi. İçtimai imkânlar ve fikri düzlemde etki gücüne malik içtimai olgu ve vakalar, iktisadi imkân ve şartlar, hamule ve çizgide tefekkür ve ilim gibi zamana ve mekâna bağlı faktörler, Ebu Hanife’nin ilminde etkili olmuştur.

VII.

Hanefi Mezhebi’nin Kuruluşu ve Yayılması

Hanefi Mezhebi’nin teşekkülünü, inkişafını, coğrafi durum ve görünümünü, yayılışı ve nüfuzunu inceleyeceğimiz bu bölümde, çoğunlukla herhangi bir aşamanın sebebinin başka bir aşamanın da sebebi olduğunu göreceğiz. Yani iç içe bir ilişki, irtibat ve bağlantı örgüsünün, kümesinin varlığından söz etmemiz gerekecek. Sahabeden gelen içtihad geleneğinin, birtakım fakihlerin elinde yeri belli normların aralarından sızan ilmi ferasetle tekevvün etmiş paradigmasına, sağlam ve ipekten dokunmuş ilmi bir mektebin örgüselleşmesine değineceğiz. Önce Hanefi Mezhebi’nin teşekkülüne değineceğiz, sonra nüfuzuna, yayılışına doğru geçeceğiz.

Dönem Hz. Ömer’in halifeliği dönemi… Hz. Ömer, Halid b. Velid’in komutanlığında Kufe’nin fethedilmesinden sonra, Abdullah b. Mesud’u Kufe’ye atamıştır. Abdullah b. Mesud’la beraber Hz. Ali de Kufe’ye yerleşir, Abdullah b. Mesud ve Hz. Ali’nin haricinde yüksek sayıda sahabe de Kufe’ye gelip yerleşmiştir. Kufe, Hz. Ömer zamanından itibaren yüksek derecede ilim merkezi hüviyetini  kazanmaya başladı. Bu dönem ve terettüp eden zamanlarda, Kufe’ye gelen sahabelerin sayesinde başlayan ilmi hareketlilik, çeşitli vesilelerle, ilim halkaları vasıtasıyla, nesiller boyunca devamlılığını sürdürdü ve Ehl-i Rey Fıkhı, Irak bölgesinde tekevvün etti. Sahabeden başlayarak Kufe’deki ilmi hareketlilik açısından, zaman içinde mevzu ve meselelerde içtihadi nazarın işleyen akli mekanizmaları, rey umdesi, istinbat yollarının belirginleşmesi ve bölgedeki nesiller arası devamlılık mühim işaret taşları arasında sayılabilir. Tabiin imamlarından ve aynı zamanda Ebu Hanife’nin hocası Hammad b. Ebu Süleyman’ın hocası olan İbrahim en-Nehai’den itibaren Kufe’deki fıkhi çizgi, “Irak Fıkhı” olarak anılmaya başlar ve İbrahim en-Nehai de Irak Fıkhı’nın en büyük yoğurucularından biri olarak karşımıza çıkar.

Bu fıkıh mektebinin “Irak Fıkhı” olarak anılmasına dair iki önemli sebep zikredebiliriz ki, “Irak Fıkhı” ile “Hicaz Fıkhı” adeta birbirlerine alternatif gibi karşılıklı bulunuyorlardı ve “Irak Fıkhı”nın, tedvin edilmemiş olmasına rağmen kendine özgün bir usulü mevcut idi. Tarihi terettüp itibariyle, Irak’ın bu rey fıkhında etki unsuruna malik olarak sahabeden Abdullah b. Mesud, Hz. Ali ve Hz. Ömer’in isimleri öne çıkarılır. Zaten Ebu Hanife’ye ilmi kimden aldığı sorulduğunda, talebeleri vasıtasıyla ilim aldığı fertlerin isimlerini zikretmiştir. İsimlerini zikrettiği dört kişiden üçü Abdullah b. Mesud, Hz. Ali ve Hz. Ömer’dir. Bu manada Ebu Hanife’nin ismine nispetle anılan Hanefi Mezhebi, işte Irak’taki (İbrahim en-Nehai’den itibaren “Irak Fıkhı” olarak anılan) bu rey fıkhının bir devamıdır. Ebu Hanife’den önce Irak Fıkhı/Ehl-i Rey, Hicaz Fıkhı’nın karşısında bir pozisyonda bulunuyordu. Buradan mülhem Abdullah b. Mesud, Alkame, İbrahim en-Nehai, Hammad b. Ebu Süleyman, Ebu Hanife silsilesi, Ebu Hanife’nin usul ve usul etrafında diğer konulardaki çalışmaları ile devam etmiştir.

Yukarıda kısmi olarak değindiğimiz şu noktayı mühim bir işaret taşı olarak belirlememiz gerekir: Ebu Hanife’den önceki zamanlarda teşekkül etmiş olan, Hicaz bölgesindeki Ehl-i Hadis mektebi alimlerinin, Ehl-i Rey alimlerine muhalefetleri ve Ehl-i Rey ile Ehl-i Hadis alimlerinin fıkıh merkezli ihtilafları, bir yandan  Ehl-i Rey’in mektep  haline gelmesini hızlandırmıştır. Kufe’de Ebu Hanife’nin önünde olgunlaşmış fıkhi hamule ve Ebu Hanife’nin elinde yoğurulup örgüleşmiş olan bu fıkıh çizgisine müsait görünüm arz eden İslam hukuku, beşeri çalışmaya müsait bir durum ortaya çıkardı.

Esasında Kufe bölgesindeki fakihlerin fıkıh telakkilerinde önem arz eden Müslümanların karşılaştıkları vakalar, çözüm bekleyen mevzu ve meseleler, Kur’an ve Sünnet hudutları içerisinde Ehl-i Hadis’e göre içtihadi renklilik arz eden tutum ve bu tutumda reyin ağırlığı dikkat çeken bir olgu idi. Tabii Ehl-i Hadis’e göre Ehl-i Rey’i farklı kılan bir hususiyet olarak, farazi meseleler hakkında da görüş beyan edildiğini belirtmek gerekir.

Kufe’nin fıkhında reyin varlığı, sonradan Ebu Hanife ve talebelerinin elinde örgüleşip vücut bulan fıkıh mezhebinin temelini teşkil eder. Bu manada zikretmemiz, mevzumuz için işaret taşı olması bakımından belirtmemiz gerektir ki, Ehl-i Rey için İbrahim en-Nehai[1], Ebu Hanife gibi fıkhi olgunluk buudundan mühim bir şahsiyettir.

Buraya kadar değindiklerimizden, Hanefi Mezhebi’ne giden yola dair şu bir kaç noktayı hem özet (ihtisar) veçhesinden hem de meselemiz için mühim olan birkaç nokta açısından şöyle sıralayabiliriz ki, bu noktalar Ebu Hanife’ye kadar olan Irak Ehl-i Rey Fıkhı’nın birkaç husuiyetine dairdir;

– Fıkıhta, ferdi reyin ciddi bir biçimde görünümü

– İktisadi, içtimai açıdan devlet, toplum ve ferdi etkileyen amillerin hareketli, yoğun bir biçimde mevcut oluşu

– Umumi ilmi müktesebatın mevcudiyeti

– Karşılaşılan vakaların, çözüm bekleyen meselelerin halli ve daha da mühimi meselelerin halledilmesini sağlayan ilmi vukufiyetin mevcudiyeti

– Ciddi, karizmatik, vurucu ve etkili bir hoca-talebe ilişkisi

Burada şöylece belirtmemiz gerekir ki, Ebu Hanife, hocası Hammad b. Ebu Süleyman’ın vefatından sonra ders arkadaşlarının isteği üzerine ders halkasının başına geçerken, öne sürdüğü şartta en az on kişinin on yıl boyunca derse devam etmesini istemişti. Ebu Hanife’nin akademik bir çalışmanın peşinde olduğubu, başka bir ifadeyle mektepleşmenin derdini taşıdığını görüyoruz burada. Daha sonraları ders halkasının içinde de hususi bir zümrenin tekevvün etmesi, fıkhi meseleleri istişare ile sonuca bağlayıp kayda geçirmeleri ve Ebu Hanife’nin umumi manada fıkıh tedvinine yönelik cehd etmesi, fıkıhta babları ve sıralamayı tertip etmesi de hep bunu gösterir.[2] Ebu Hanife’ye nispet edilen fıkıh mezhebinin teşekkülü ve bu mezhebin hususi olarak yayılması, gerek talebelerinin Kadılık yapmaları gibi lokal, gerekse fıkıh tedvini gibi hem kendi dönemi hem de sonraki dönemler için umumi etkisi olan olgular üzerinden okunabilir. Onun, aynı zamanda farklı mezheplerin de el attığı bir usule sahip olduğu unutulmamalıdır.

Bu manada Hanefi Mezhebi’nin teşekkül ve yayılış buudundan birbiri ile paralel fakat biri diğerinin aynısı olmayan vakalar üzerinden devam edip, mezcolmuş bir tablo ortaya koymaya cehd edelim…

Fazlı Arabacı, Hanefiliğin Oluşumunda Coğrafi Etkenler başlıklı bir sunumunda mühim bir noktaya dikkate çekerek şöyle diyor:

“Hanefiliğin oluşumunda etkin olan ulemayı, içinde yaşadığı ve bulunduğu mekânsal, toplumsal ve kültürel çevreden bağımsız olarak düşünmemiz mümkün değildir. Çünkü insanların yaşamış oldukları doğal, teknolojik (üretilen) ve toplumsal çevrenin onlar üzerinde yaptığı etki, hiçbir zaman yadsınamaz. Her toplum biyolojik miras, kültür, grup tecrübesi, fertlerin kendine özgü tecrübeleri ve özellikle de kültürün ve şahsiyetin içinde geliştikleri, sınırları belirleyen fiziki-tabii çevreye bağlı olarak terbiye, taklit ve telkin süreçleri ile kendi kültürel taleplerine, kendi doğru ve yanlış standartlarına, örflerine, müesseselerine ve kıymet hükümlerine uygun düşen davranışları benimsetmek suretiyle ilgi ve davranışlarını belirli tarzda geliştirdiği bir şahsiyet tipi yaratır. O halde kültür, şahsiyet tipini şekillendirici bir karakter taşımaktadır. Bundan ötürü kültür muhitleri değiştikçe, inanç ve tutumlarda ve şashiyet tipinde de değişikliklerin mevcudiyeti göze çarpar.

Hanefiliğin oluşumunda etkin olan her âlimin içinde yaşadığı toplum ve kültürü incelemek, ayrıntılı ve üzerinde ayrıca çalışılması gereken bir konudur. Bununla birlikte Hanefiliği temsilen Ebu Hanife’yi dikkate aldığımızda, onun birey olarak Kufe ve Bağdat’ta yaşadığını biliyoruz. Kufe ve Bağdat, âlimlerin, fakihlerin, ediplerin, filozofların, şairlerin ve dilcilerin bol olduğu ve çeşitli ilimlerin merkezleri durumunda olan yerlerdendir. Bunlardan Ebu Hanife’nin sosyalleşme sürecinde ve olayları değerlendirmesinde belirli bir bakış açısını kazandıran Kufe’yi dikkate aldığımızda, buranın, o zamanlar Irak’ın büyük şehirlerinden biri olduğu ve çeşitli milletleri, kavimleri, cemaatleri barındırdığı müşahede edilmektedir. Ayrıca buranın eski medeniyetlerin yatağı durumunda olması, Süryanilerin buralarda yaşayıp mektepler kurması, Yunan ve İran hikmetlerinin okutulması söz konusudur. İslam’dan önce farklı inançlara sahip olanlar burada birbirleriyle mücadele ettikleri gibi, İslam’dan sonra da çeşitli dinler ve onlara ait mezheplerin birbirleriyle mücadele içinde oldukları anlaşılmaktadır. Ebu Hanife’nin dünyaya gözlerini açtığı böyle bir muhitin siyasal, sosyal, ekonomik, demografik ve kültürel durumlarından bağımsız olduğu düşünülemez.

Tarihi verilere bakıldığında, Ebu Hanife’nin zengin bir tüccar aileye mensup olduğu anlaşılmaktadır. Ebu Hanife bir yandan baba mesleğini öğrenip, dönemin ekonomik hayatını, getiri ve götürülerini, ticari hayatta olup bitenleri, bu çerçevede oluşan sosyal hayatın farklı yönlerini tanımaya, anlamaya çalışırken, biyolojik olarak tevarüs ettiği zekâyı ilmi alanlarda da değerlendirmeyi bilmiş, içinde yaşadığı toplumun hayatını şu ya da bu şekilde etkileyen dini, felsefi görüşlerle ilgilenmiş, önceleri kelâm ilmine yönelmişken (ki bize göre bu ilmin kendisine münazara ve cedel açısından olduğu gibi, olayları anlama, algılama ve fıtri mantığı kullanma açısından da önemli bir tecrübe kazandırdğı muhakkaktır), daha sonraları fıkha yönelmiştir. Onun hacc vesilesiyle Mekke ve Medine’ye yapmış olduğu seyahatlerde karşılaşmış olduğu ulema ile yapmış olduğu müzakerelerin, İslam fırkalarının merkezi durumunda olan Basra’ya giderek dini fırkaların önde gelenleriyle yapmış olduğu münazaraların, ilmi kariyeri ve şahsiyetinin gelişmesinde önemli bir yeri olmalıdır.

Günümüz bilgi sosyolojisinin verileri göz önüne alındığında, bilginin oluşmasında toplum içinde bulunan ya da oluş(turl)an bilgi cemaat(ler)inin rolü oldukça önemli görünmektedir. Öyle ki, bilgi (epistemic) cemaati, bilginin olmazsa olmaz şartlarından biri durumunda olup, o varlık kazanamadığı müddetçe bilginin olamayacağı öne sürülmektedir. Hanefiliğin oluşumuna temel hazırlayan ilim erbabını dikkate aldığımzda, Kufe’de Ebu Hanife’nin istifade ettiği bir ulema grubundan söz edilebilir ki, bunlar (Alkame b. Kays, Esved b. Yezid, Mesruk b. el-Ecda, İbrahim en-Nehai, Amil b. Şerahil eş-Şa’bi) coğrafi köken olarak Yemelidirler. Yemen, Resulullah’a, Kur’an ve Sünnet’te bulamadığı bir mesele hakkında aklıyla içtihad edeceğini söyleyen Muaz b. Cebel’in aydınlattığı bir yerdir. Söz konusu üstatların Yemen kökenli olması, Hanefiliğin oluşumunun entelektüel kökenleri açısından dikkate değer görünmektedir.

Gerçekten hangi tür olursa olsun tarih boyunca bilginin oluşması, üretilmesi ve geliştirilmesinde belirli bir ulema grubunun varlığı söz konusu olmuştur. Bununla birlikte toplumun belirleyiciliği, sosyal baskılar, üretilen bilginin benimsenip benimsenmemesi konusundaki etkinliği, hiçbir zaman yadsınamaz. Bu durum bilgiyi oluşturan kişilerin toplumdan bağımsız olmamalarının yanında, farklı toplumlarda farklı bilgi sistemlerinin oluşmasının varlığını da ortaya koyar. Böylece toplumlar, (konumuz bağlamında Medine ve Kufe ehli), “bilgi” dokularındaki farklılaşma derecelerine göre değişmektedirler. Bunların bilgi dokularını farklılaştıran şey, konumuz bağlamında her belde ulemasının, kendilerine ulaşan hadislerle hüküm vermelerinden ve aynı zamanda farklı yerlerde farklı problemlerin ortaya çıkmasından kaynaklanmaktadır. Medine ve Kufe ehlini oluşturan ulema grubunu dikkate aldığımızda, Medine’dekiler daha çok Hz. Peygamber ve ashabın sünneti çerçevesinde taklide dayalı bir hayat yaşadıklarından, olayları da bu çerçevede değerlendiriyorlardı. Bu durum aynı zamanda toplumun birbirini sosyo-psikolojik kontrol altında tuttuğunu göstermektedir. Haliyle böyle bir ortamda değişimin olması zor olacağından, yeni bir problemin veya hayat tarzı belirmesinin zorluğundan dolayı reyin ortaya çıkmasının önü kesilmiştir. Medine gibi sadece Kur’an’ı ve hadisleri dikkate alarak hayatı yorumlama ve yaşama durumunda olmayan başka dini ve felsefi grupların, cemaatlerin, tüccarların ve kurulan panayırlara dışarıdan gelen etkileşimlerin yanında İslam’da yeni ortaya çıkan kelami, felsefi, siyasi oluşumların şekillendirdiği Kufe’nin sosyal hayatının gerekleri, sorunları, oluşturulan fıkhi bilgi örgüsünde Kur’an ve nakledilen hadislerin dışında (toplumsal/örfi) bir referansa dayanmayı gerekli kılmıştır.

Şu halde Hanefiliğin teorisyeni durumunda olan Ebu Hanife’nin (burada ele alamadığımız diğer arkadaşlarının) yaşamış olduğu çevrenin, bilgi dokusu bakımından dış etkenlere, değişimlere, değişimin oluşturduğu sosyal olayların etkilerini bünyesinde barındıran bir özelliğe sahip olduğu anlaşılmaktadır. Oysa Medine’de yaşanan hayat, sahabenin Hz. Peygamber’den öğrendiği ve birbirinden gördüğü veya birbirini taklit ederek oluşturduğu bir düzeni içeriyordu.  Bu bağlamda “Sahabe ya da Medine sünneti” bile oluşmuştu. Bu nedenle Medine’nin dışında farklı etkileşimlerin ortaya koyduğu sosyal ve kültürel hayatın problemlerine yönelik çözüm arayışları, Kur’an’da ve hadislerde bulunmayınca, “mükevven aklın” çerçevesinde olmuştur. Bu akıl, Kur’an ve hadise ayrkırı bir akıl olmayıp, onun ışığında oluşan külttüre dayalı bir akıldır.”[3]

Ebu Hanife, ilim, ticaret, hacc gibi farklı sebeplerle farklı şehirlere seyahatler yapmıştır, ancak ikamet ettiği, meskun bulunduğu esas muhit Kufe idi ve Kufe de ilmin nevileri ve olgunluk buudundan yüksek ve farklı alanlarda fikir üretmeye müsait bir ortam idi. İçtimai imkânlar ve fikri düzlemde etki gücüne malik içtimai olgu ve vakalar, iktisadi imkân ve şartlar, hamule ve çizgide tefekkür ve ilim gibi zamana ve mekâna bağlı faktörler, Ebu Hanife’nin ilminde etkili olmuştur. Kurucu iradeden neşet edip, mektepleşmeye etki emiş olması da malum…

Hanefi Mezhebi’nin temelleri, norm ve paradigmal buuddan Şafii, Maliki, Hanbeli mezheplerine göre daha erken bir zaman diliminde atılmış, öte yandan kelâmi, itikadi diğer mezhep ve fırkaların teşekkülüne göre de erken-yakın bir dönemde teşekkül etmiştir.

Nakli ötelemeyen, zaman ve mekânı da olgun bir şekilde yakalayan içtihadi telakki, Hanefiyye’nin önünü açan en temel ve basit noktalardan biridir.

Ebu Hanife’nin talebelerinin resmi vazifeleri, hayatın içinde reyle yol bulma telakkisini güçlendirmiş ve bu da Hanefiyye’nin önünü açmıştır.

Hanefi Mezhebi ile mukayyet Kadıların farklı coğrafyalara dağılmaları gibi durumlarda, Hanefi Mezhebi/Fıkhı veçhesinden, farklı/yeni coğrafyalara yayıldıkça farklı/yeni meseleler ile karşılaşılmış ve bu durumlarda farklı/yeni içtihadlar, reyler, yorumlar yapılmış ve bu farklı/yeni içtihadlar, reyler, yorumlar, Hanefi Mezhebi/Fıkhı içerisine dâhil olmuştur. Ebu Hanife’nin duruşundan membaını alan Hanefi Mezhebi’nin/Fıkhı’nın rey, kıyas, istihsan, içtihad ilh. tatbikleri/tecrübeleri/usule dair verileri/nosyonları karşısında ise zaten bu fakihlerin yayıldıkları farklı/yeni coğrafyalarda farklı/yeni meselelere ilişkin farklı/yeni yaklaşımlar söz konusu olmuştur.

İstihsanın, ameli-tatbiki açıdan Ebu Hanife’nin fıkhının ve hususiyetle fıkıh telakkisinin yayılmasında etkili olduğunu söyleyebiliriz. Bu, ferdi reyi öne çıkaran Ebu Hanife’nin fıkhının ve fıkıh telakkisinin yayılmasında etkili olmuştur. Burası çözüm bulma, çözüm üretme kabilinden mühimdir. Herhangi bir meseleyi, herhangi bir yolla fıkıh meclisi ile çözüme kavuşturamadıkları noktada Ebu Hanife “istihsan yapıyorum” dediğinde itiraz görmemesi bu yüzdendir. Ebu Hanife’nin “istihsan yapıyorum” demesi, bu duruma itiraz görmemesi, mevcut meseleye bu şekilde çözüm üretmesi, üzerinde derin tefekkür edilmesi gerken bir konudur. Bu şekilde buradan sonuç çıkararak, Ebu Hanife’nin, fıkhının ve fıkıh telakkisinin yayılması konusunu anlamlandırmak gerekiyor. Bu minval üzere, İmam Şafii’ye nispet edilen “İstihsan yapan yeni bir din üretmiştir” ve (er-Risale’sinde geçen) “İstihsan, ancak zevke göre fetva vermektir, keyfiliktir”[4], “Haberleri (nassları) bilen ve onlara kıyas yapmaya aklı eren kimse istihsana gore fetva vermez”[5] sözleri, peşinen ve meselenin hususiyetine binaen ayrıca başlı başına irdelenmelidir.

Buradan yayılış ve nüfuz ile ilgili diyalektik ve coğrafi bağlamda Hanefi Mezhebi’ne değinecek olursak:

Prof. Dr. Mevlüt Uyanık’ın, Sivil İtaatsizlik Eylemleri ve Dini Değerler isimli eserinin sonunda sadeleştirerek zeyl olarak sunduğu, Hacı Şerif Ahmed Reşit Paşa’ya ait olan, İmam-ı Azam’ın Siyasi Terceme-i Hali isimli risalenin Hanefi Fıkhının İnsanlara Daha Kolay Gelmesi başlıklı 15. Maddesinde şöyle geçer:

“Hanefi Fıkhı, müçtehidlerin aralarında fikir ve görüşlerini birbirlerine nakletmelerinin, müzakere etmelerinin, bir mesele hakkında konuşmalarının makul ve meşru bir sonucu olduğundan dolayı, hükümleri insanlara daha uygun gelmektedir. Hazret-i İmam’ın hayattayken insanların çoğunluğu onun fetvalarıyla hareket etmiş, İbn Ebi Leyla, Evzai, Sûfyan-ı Sevri ve benzeri müçtehidlerin takipçileri kalmamış, Hanbeliler azalmaya başlamış, Malikiler dahi azalmış olduğundan, bugün İslam âleminde birinci derecede Hazret-i İmam’ın, ikinci derecede ise İmam Şafii’nin mezheplerinin hükümleri yürürlüktedir.

Hazret-i İmam-ı Azam, hürriyetperverlerin (ahrar) dahi son imamıdır, içtihadlarını hürriyet esası üzerine kurmuş ve hiçbir meselede görüşlerine bir sınırlama ve şart koşmamıştır.”[6]

Prof. Dr. Muhammed Ebu Zehra ise şöyle der:

“Hanefiyye Mezhebi, Kufe’de doğdu. Ebu Hanife’nin ders halkasında teessüs etti. Sonra vefatı üzerine ulema onu Bağdat’ta öğrenip öğretmeye devam ettiler. Bundan sonra mezhebi İslam diyarının birçok taraflarına yayıldı. Irak, Suriye, Mısır, Anadolu, Maveraünnehir, Hanefiyye Mezhebi’ni kabul etti. Sonra bu hudutları da aşmıştır, Hind ve Çin Müslümanları, ibadetlerinde ve aile nizamlarında Hanefiyye Mezhebi’ne uymaktadırlar.”[7]

Yine Prof. Dr. Muhammed Ebu Zehra der ki:

“Halifelerin, Kadılarını Hanefiyye müçtehidlerinden seçmeleri sebebiyle, başlangıçta Hanefiyye Mezhebi kuvvetini yalnız resmi makamlardan alan bir mezhep değildi. Hanefiyye uleması canlı bir ilim hareketi gösteriyordu. Mezhebin neşri için çalışıyorlardı. Diğer mezhep uleması ile aralarında münazaralar cereyan ederdi. Ebu Hanife’nin açtığı metin ve makul yolda yürüdüler. Mezhebi halka sevdirdiler. Kendi diyarlarındaki ulemaya göre kah kuvvetli, kah zayıf olan bu ilim hareketi sayesindedir ki, Hanefiyye Mezhebi, devletin ona yardımı azaldıktan sorna da hep aynı kuvvette devam etti, ulemanın bu canlı hareketi sayesinde bir çok ülkelere yayıldı. Ulemanın canlı faaliyet gösteremedikleri yerlerde mezhep kuvvetlenemedi.”[8]

Kısa bir şekilde bazı tarihi değişimleri zikrederek, bölge bölge değinirsek:

Züfer b. Hüzeyl, Basra’da Hanefi Mezhebi’nin tahkim edilmesinde etkili olmuştur.

Muhammed b. Hasan eş-Şeybani, Rakka, Rey, Horasan bölgelerinde Hanefi Mezhebi’nin tatbik sahasında da yürürlüğe girmesi hususunda etikili olmuş, bu bölgelerde Hanefi Mezhebi’ni işlemiş ve işletmiştir.

Esed b. El-Beceli, Vasıt ve Bağdat’ta Hanefi Mezhebi’nin gün yüzüne çıkmasında etkili olmuş bir isimdir.

Hasan b. Ziyad, Kasım b. Ma’n, Kufe’de Hanefi Mezhebi’nin ilmi disiplini buudundan etkili olmuşlardır.

İsmail b.Hammad, Basra, Bağdat ve Rakka’da Hanefi Mezhebi’nin inkişafında etkili olmuşlardır.

Ömer b. Meymun ve Ebu Muti el-Belhi, Belh’te Hanefi Mezhebi’nin ilmi dirayeti hususunda etkili olmuşlardır.

Nuh b. Meryem, Merv bölgesinde Hanefi Mezhebi’nin fıkhını-hukukunu ön planda tutmuştur.

Yaya b. Zekeriyya, Medain bölgesinde Hanefi Mezhebi’ni göstermiştir.

Hafs b. Gıyas ise, Bağdat ve Kufe’de Hanefi Mezhebi’nin tahkimi hususunda mühim bir isimdir.

Bu isimlerin hepsi, Ebu Hanife’nin talebesidirler. Diğer coğrafyalardan devam edecek olursak:

Ebu Hanife ve İmam Malik’in arkadaşlarından ders okuyan Esed b. Furad, Ehl-i Rey’e meyyaldi ve Hanefi Mezhebi’nin Mağrib, Tunus, Cezayir’de tanınması bu isim sayesinde mümkün oldu. Esed b. Furad’ın girişimleriyle Hanefi Mezhebi, Endülüs’de de vücut bulmuştu. Lakin H. 400 senesinden sonra Hanefi Mezhebi, Endülüs’de giderek yok olmaya başladı.

Irak, Suriye, Rumeli, Balkanlar, Çin Müslümanlarının ekseriyeti, Hindistan ve Pakistan, Ebu Hanife’nin ilk nesil talebelerinin yetiştirdiği talebeler vasıtasıyla Hanefi Mezhebi’nin benimsediler. Hanefiyye, Horasan, Maveraünnehir taraflarına da taşınmış oldu.

Abbasilerde, Mehdi döneminde, bir süre Mısır Kadılığı yapan İsmail b. Elyesa zamanında Mısır’da Hanefi Mezhebi zuhur etmeye başladı. Ancak Hanefi Mezhebi, Mısır’da halk arasında pek yayılamadı. Şafii ve Maliki mezhepleri, Mısır’da halk arasında daha çok kabul gördü. Mısır’da Abbasiler güçlü iken, Hanefi Mezhebi de güçlü idi. Halk arasında yaygın olamadığından olsa gerek, Hanefi Kadıların yanında Şafii ve Maliki Kadılar bulunuyore, böylece Kadılık makamı ortaklaşa bir görünüm arz ediyordu. Abbasilerde Kadılardan dolayı Hanefi Mezhebi resmi bir konum almıştır. Sonraki dönemlerde Mısır, Şii Fatımilerin hâkimiyetine girince, Hanefi Mezhebi’ne müsamaha gösterilmedi, mezhep adeta yalnızlaştırıldı. Osmanlı döneminde Mısır’da Hanefi Mezhebi tekrar resmi mezhep oldu, fıkıh muhitlerinde Hanefi Mezhebi tahsil edildi.

Hanefi Mezhebi, Suriye’de Selçuklulardan önce de mevcut olmasına karşın, Selçuklular zamanında Hanefi Kadıların tayini, büyük camiilere Hanefi imamların atanması, Hanefi Fıkhı’nın tahsil edildiği medreselerin açılması, Selçuklular döneminde Hanefi Mezhebi’ni daha görünür kılmıştır. Suriye’de Hanefi Mezhebi’nin inkişafı hususunda Zengi Hükümdarı Nureddin Zengi’nin ismini de zikretmek gerekir. Zira Hanefi Mezhebi’ne mensup Nureddin Zengi, Şam’a girdiği zaman, iki Hanbeli, üç Şafii ve dört de Hanefi medresesi mevcut iken, Hanefi medreselerinin sayılarını çoğaltmış ve Şark illerine Hanefi Mezhebi’ne mensup imamlar atamıştır. Terettüp olarak nazar edersek, sonraki zamanlarda Selahaddin Eyyubi, Mısır’ın en mühim şehirlerinden biri olan Kahire’de Hanefi Fıkhı’nın tahsil edildiği medreseler açmıştır. Suriye ve Mısır’da, Eyyubiler zamanında, H. 6. Yüzyıldan itibaren Hanefi Mezhebi ikinci mezhep konumuna düştü. Şafiilerin ve Malikilerin Kadılık, tahsil ve adli işlerle ilgili alanlarda bulunmaları buna sebep olarak gösterilebilir. Elde var olan kayıtlara gore, Memlük Sultanı Baybars döneminde Kahire ve Şam’da Şafii, Maliki, Hanbeli, Hanefi mezheplerinden olmak üzere Kadı’l-Kudat makamında dört kişinin olduğu bilinmektedir.

Belirtmek gerektir ki, Selçuklu ve Osmanlı devletleri, Hanefi Mezhebi’nin yayılması buudundan ayrıca bir ehemmiyet taşırlar. Bazı dönemler zamanlar hariç Büyük Selçuklular’da ve Anadolu Selçukluları’nda Hanefi Fıkhı’nın yürürlükte olması, bu devletler üzerinden Hanefi Mezhebi’nin yayılmasını sağlamış ve nüfuzunu tahkim etmiştir.

Osmanlılar zamanında bilhassa Anadolu ve Rumeli’de Hanefi Mezhebi’nin tatbiki ahenkli bir şekilde işlemiştir.

Mekke’de halkın Hanefi Mezhebi dışındaki mezheplere mensubiyetine gelince; Hanefi bir Kadı’l-Kudat’ın yanında başka mezheplerden de müftüler atanmış ve fıkhın-hukukun bazı alanlarında Hanefi Mezhebi dışındaki diğer mezheplerin içtihadları uygulanmıştır.

Hususiyetle Nişabur, İsfahan ve Hemedan’da, Selçuklulardan önce Hanefiyye’nin pek nüfuzunun olmadığını belirtmek gerekir.

Tarihi olarak önceki dönemlerde İran’da da Hanefilik yaygın idi. Sonradan Şia, siyasi sebeplerle İran coğrafyasında Hanefi Mezhebi’ni geçti ve Hanefiyye geriledi.

Doğu ülkeleri ve İslam Coğrafyasında Müslümanların ekseriyeti Hanefi Mezhebi’ne mensuptur. Maveraünnehir, Türkistan, Horasan, Türkiye/Anadolu, Azerbaycan, Kafkasya, Kazan, Kirman, Sind Bölgesi ve Kırım’ın ekseriyeti Hanefi Mezhebi’ne mensuptur.

Umumi açıdan belirtirsek; Bosna Hersek, Balkanlar, Türkiye, Azerbaycan, Kırım, Mançurya, Japonya, Çin, Sibirya, Türkistan, Horasan, Afganistan, Keşmir, Tayland, Hindistan, Pakistan, Ukrayna, Kafkasya, Kazan, Ural ve Belucistan’da Hanefi Mezhebi’nin nüfuzu en üst seviyededir. Hanefi Mezhebi, Etiyopya ve Taberistan’da ise ortalama bir nüfuza maliktir. Yemen, Hicaz, Mısır, Filistin, Cezayir ve Tunus’ta nüfuzu daha azdır.

Ali Tarık Parlakışık – akilvefikir.org

—

[1] İbrahin en-Nehai; H. 96’da vefat eden tabiin âlimlerinden hafız, muhaddis ve fakih bir zattır. Irak’ta Rey Fıkhı’nı varlık alanına çıkaran ve kabul edilebilir bir kıvama getiren ilk fakih olduğu belirtilir. 18 yaşında iken ilim dersi verdiği bilinir, Abdullah b. Mesud ile arasında hocası vardır, Ebu Hanife’nin de İbrahim en-Nehai ile arasında hocası (Hammad b. Ebu Süleyman) vardır.

Irak Ehl-i Rey fıkhının bu büyük fakihi ile Ebu Hanife üzerinden Hanefi Mezhebi’ne dair yorum yapma bağlamında Şah Veliyullah Dehlevi “Kufe Ekolü” başlığı altında şöyle söyler: “İbrahim en-Nehai ve arkadaşlarına göre ise, Abdullah b. Mesud ve yakınları fıkıhta en üstün yere sahiptiler. Nitekim Alkame, bunu Mesruk’a söylediği şu sözüyle ifade etmiştir: ‘Onlar içerisinde Abdullah b. Mesud’dan daha güçlü biri var mıdır?’ Bu konuda Ebu Hanife’nin Evzai’ye sözü de şöyle olmuştur: ‘İbrahim, Salim’den daha fakihtir, sahabilik üstünlüğü olmasaydı ‘Alkame, Abdullah b. Ömer’den daha fakihtir’ derdim. Abdullah ise o (bildiğin) Abdullah’tır.” İbrahim’in bilgi kaynağını, Abdullah b. Mesud’un fetvaları, Hz. Ali’nin hüküm ve fetvaları, Kadı Şüreyh’in ve diğer Kufe kadılarının verdikleri hükümler teşkil etmektedir. O, imkânı nispetinde bunları toplamış ve sonra onları, aynen İmam Malik’in Medine ekolüne ait verileri değerlendirmeye tabi tutması gibi değerlendirmiş, tasnif etmiş, tahriclerde bulunmuş ve bunun sonucunda bab bab fıkhın bütün konularını içeren bir hülasaya ulaşmıştır. Sa’id el-Müseyyeb, Medine fakihlerinin sözcüsü durumundaydı. Onlar içerisinde Hz. Ömer’in uygulamalarını en iyi bilen, Ebu Hureyre’nin hadislerini en iyi ezberleyen o idi. İbrahim ise Kufe fukahasının sözcüsü gibiydi. Bu ikisi bir şey söylerler ve de onu herhangi bir kimseye nispet etmezlerse, o şey çoğu kez sarahaten ya da ima vb. yoluyla seleften birine mensup bulunurdu. Memleketlerindeki diğer âlimler, bu iki âlim etrafında bir araya geldiler. Onlardan ilim tahsil ettiler, esaslar aldılar ve bu esaslar ışığında yeni yeni sonuçlara ulaştılar (tahric).” (Şah Veliyullah Dihlevi; Hüccettullahi’l-Baliğa; sh. 451; İz Yayıncılık; 2012; İstanbul). Yine Şah Veliyullah Dehlevi, “Ebu Hanife ve Mezhebi” başlığı altında şöyle der: “Ebu Hanife, İbrahim en-Nehai’nin ve akranı âlimlerin görüşlerine son derece bağlıydı; bazı istisnalar hariç onların görüşleri dışına çıkmazdı. Onun görüşlerinden çıkardığı esaslar muvacehesinde tahriclerde bulunma konusunda emsalsizdi. Tahric yönleri hakkında çok ince bir görüşe sahipti, bütün himmetini fer’i meselelere yöneltmişti. Eğer bu söylediklerimizin doğruluğunu tahkik etmek isterseniz, İmam Muhammed’in el-Asar, Abdurezzak’ın Cami’, Ebu Bekir b. Ebi Şeybe’nin Musannaf adlı kitaplarından İbrahim ve akranı âlimlerin görüşlerini çıkarınız ve sonra Ebu Hanife’nin mezhebiyle karşılaştırınız; çok az istisnalar hariç aralarında farklılık bulamayacaksınız. O, bu az istisnalar hariç aralarında farklılık bulamayacaksınız. O, bu az istisnalarda dahi, Kufe fukahasının kail olduğu görüşler dışına çıkmamıştır.” (Şah Veliyullah Dihlevi; a. g. e; sh. 456). Bu görüş bazı müelliflerin doğru bulmadığı bir görüştür. İbrahim en-Nehai’nin Ehl-i Rey için ehemmiyeti ve Ehl-i Rey çizgisinin âlimlerinin ilmi hamulesi için ehemmiyeti açıktır. Lakin Ebu hanfie’nin İbrahim en-Nehai’nin görüşlerine “son derece” bağlılığının biraz tartışılması gerekir. Ebu Hanfie’nin bir kaide olarak ”görüşlerinin dışına çıkmama” gibi bir kaidesinin olmadığı ise açıktır. Kanaatimizce içtihad birlikteliği ile açıklanması gereken bir konudur bu.

Dehlevi’ye eleştiri olarak değil, müspet veye menfi katkı olarak belirtelim ki, Ebu Hanfie’nin “Rasûlullah (s.a.s.)’den gelen baş üstüne; sahâbeden gelenleri seçer, birini tercih ederiz; fakat toptan terk etmeyiz. Bunlardan baskalarina ait olan hüküm ve ictihadlara gelince, biz de onlar gibi ilim adamlariyiz” veya “Ben Allah’ın kitabıyla hüküm veriyorum. Kur’an-ı Kerim’de bir dayanak bulamazsam Rasulullah’ın sünnetine başvuruyorum. Allah’ın kitabında ve Rasulullah’ın sünnetinde de bir hüküm bulamazsam, o zaman sahabelerin sözlerine bakıyorum. Yalnız sahabelerden istediğim kimselerin sözlerin alıyorum. Eğer sahabelerin sözleri arsında bir ihtilaf varsa birini diğerine tercih ediyorum. Ancak ashaptan olmayanlar arasında anlaşmazlık varsa, sahabenin sözlerinin dışına asla çıkmıyorum. Zaten İbrahim, Şa’bi, Hasan Basri, İbn-i Sirin, Ata ve Said İbnü’l Museyyeb de aynı yoldan içtihad yapmışlardı. Ben de aynı yoldan gidiyorum” demesi buna misaldir. Yine bir zeyl olarak belirtmek gerekir ki, Prof. Dr. Mehmet Erdoğan, Kur’an Araştırmaları Vakfı’nın İmam-ı Azam Ebu Hanife ve Düşünce Sistemi başlıklı sempozyumunda “İbn-i Mesud’dan Rey Mektebi” başlıklı tebliğinin sonunda “ek” mahiyetindeki “İbrahim en-Nehai’nin İmam Ebu Hanife’den Farklı Olan Bazı Fıkhi Görüşleri” başlıklı son bölümde bir liste sunmuş ve bu listenin ardından da “İbrahim en-Nehai’nin İmam Ebu Hanife ile Benzerlik Arzeden Bazı Görüşleri” başlığı ile başka bir liste sunmuştur. İkinci liste birinci listeden daha biraz daha uzundur.

[2] Dolayısıyla Prof. Dr. Ali Bardakoğlu’nun, Diyanet İslam Ansiklopedisi’nde “Hanefi Mezhebi” maddesine yazdığı metinde “Fıkıh mezheplerinin ve İslami ilimlerin diğer alanlarındaki mezhep ve ekollerin, adına nispet edildikleri müctehid ve önderlerinden bazen birkaç yüz yıl sonra belirli amillerin etkisiyle ve tabii bir seyir içinde teşekkül ettiği bilinmektedir. Hanefi Mezhebi de gerek Ebu Hanife’nin gerekse ilk nesil öğrencilerinin vefatlarından çok sonra bu adla anılmaya ve mezhep olarak belirginleşmeye başlamıştır. Bu sebeple Ebu Hanife’ye mezhep kurma niyet ve girişiminin izafe edilemeyeceği, hatta onun ve öğrencilerinin “mezhep kurucusu” olarak nitelendirilmelerinin bile kelimenin gerçek anlamı itibariyle doğru olmayacağı açıktır“ demesi meselenin içerisinde açıklamaya tabi tutulmalıdır. Buna bire bir doğru bir yaklaşım dememiz mümkün değildir. “Ebu Hanife mezhep kurdu” demesek dahi, Ebu Hanife’nin örgüsel bir çalışmanın içerisinde olduğu açıktır. Hatta Ebu Yusuf’un “Kitabu’l-Haraç”ı dahi mektep olgusundan uzak bir eser değildir.

[3] Hanefiliğin Oluşumunda Coğrafi Etkenler (“İmam-ı Azam Ebu Hanfie ve Düşünce Sistemi 1. Cilt” içinde); sh. 350-352; Kur’an Araştırmaları Vakfı; Doç. Dr. Fazlı Arabacı

[4] Muhammed b. İdris eş-Şafii; er-Risale; sh. 274; Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları; 2012; Ankara

[5] Muhammed b. İdris eş-Şafii; a. g. e.; sh. 274

[6] Hacı Şerif Ahmed Paşa; İmam-ı Azam’ın Siyasi Terceme-i Hali (Prof. Dr. Mevlüt Uyanık; “Sivil İtaatsizlik ve Dini Değerler” içinde); Elis Yayınları; 2010; Ankara

[7] Muhammed Ebu Zehra; Ebu Hanife; sh. 481; Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları; 2005; Ankara

[8] Muhammed Ebu Zehra; a. g. e.; sh. 482-483

Yavuz Sultan Selim ve Mısır Seferi (1516-1518)


İlgili resim
Karadeniz Teknik Üniversitesi, Tarih
Osmanlı Devletinin dokuzuncu padişahı olan Yavuz Sultan Selim,1512-1520 yılları arasında Hüküm sürmüştür. Sekiz yıl boyunca Osmanlı devleti için tehdit oluşturan başta Safevi devleti, Dulkadiroğluları beyliği ve Memlük devleti ile mücadelelerde bulunmuştur. Güney Doğu da hüküm süren Memlük devleti arasındaki ilişkiler daha önce Fatih Sultan Mehmet döneminde bozulmuş, II. Bayezid döneminde Çukurova‘daki egemenlik çatışmasıyla yoğunlaşmış ve Yavuz Sultan Selim dönemine gelinceye kadar, bu bozuk ilişkiler devam etmiştir. I.Selim Döneminde ise Doğu Akdeniz bölgesi Osmanlı Devleti yönetimine geçmiştir. Suriye’nin alınması gerekmekteydi. Osmanlı Devleti için Suriye, Mısır‘ın anahtarı durumunda, olması nedeniyle Yavuz Sultan Selim kesin sonuçlara ulaşmak için Mısır Seferi’ne çıkacaktır. Memlük Devleti, Osmanlı Devletinin güneydeki ilerlemesine karşı koyamayacaktır. Güçlü komutanlarını bünyesinde barındıran Memlük devleti, Yavuz Sultan Selim’in yaptığı bu sefer ile yıkacaktır. Şimdi bu seferleri ve gelişen olayları incelemeye başlayalım.
1.Yavuz Sultan Selim’in Hayatı
I. Selim’in doğum tarihi hakkında kesin bir bilgi olmamakla birlikte 1470 tarihinde Amasya da doğmuştur. Kardeşleri Ahmed, Korkut, Mahmud, Alemşah ve Şehinşah’tır. II. Bayezıd’ın en küçük oğludur. Annesi Dulkadirbey’i Alaüddevle Bozkurt’un kızı Gülbahar Hatun’dur. Kaynaklar da 1487 tarihinde ilk sancak yeri olarak Trabzon’da göreve başlamıştır. Trabzon da 1510 yılına kadar, 24 yıl boyunca burada sancak beyliği yapmıştır. Lalası Halimi Çelebi, I.Selim’in iyi bir eğitim almasını sağlamıştır. Trabzon da bulunduğu sırada özellikle Gürcü prenslikleri ve Doğu sınır boylarında dini-siyasi mesele olan Şah İsmail’in faaliyetlerini iyice gözlemlemiştir.[1]Tahta geçmeden önce kullandığı casusular İstanbul, Edirne ve Amasya olanlar hakkında bilgi veriyorlardı. Ayrıca I.Selim hakkında lehine propaganda yapıyorlardı. Selim’e nasıl hareket etmesine de yardımcı oldular.[2]Tabiatı ve kişiliğiyle hükümdarlık vasıflarını barındıran I.Selim, Özellikle Babası II. Bayezıd, Kardeşi Ahmed’le girdiği mücadele de üstünlük kurmuş ve yeniçerilerin desteğini alarak 1512 yılında Osmanlı Devletinin tahtına oturmuştur. Uyguladığı Siyaset ve yaptığı savaşlarla Osmanlı Devletinin Topraklarını genişletmiştir. Halifelik makamının Osmanoğullarına geçmesini sağlamıştır. Daha sonra taht’a geçecek olan oğlu Süleyman’a güvenli bir ortam bırakmıştır.I.Süleyman Avrupa topraklarına ilerleyerek Viyana kapılarına kadar dayanacak ve Osmanlı devletini bir cihan imparatorluğu haline getirecektir.
1.1. Memlük Devleti ve Osmanlı Devleti ilişkileri
Memlükler, “memlü” para ile alınmış köle anlamına gelmektedir. İlk önceleri türk- kölemenlerden bazı yeni hanedanlar kurulmuştur. Mısır’da kurulan Memlükler, Eyyübiler hanedanlığının düşmesinden sonra,  Osmanlı devletinin Mısır seferine kadar geçen iki buçuk asır boyunca Doğu Anadolu’nun en güçlü tahtlarından birini ele geçirmişlerdir.[3]
Osmanlı-Memlük mücadelesi Güneydoğu Anadolu ve Kuzey Suriye’deki coğrafya bazı kaynaklarda tasvir edilmiştir. Memlükler, Suriye civarında bir tampon bölge oluşturmak Toroslar’danve Fırat’a kadar uzanan topraklarını korumak için yarı bağımsız olan Dulkadiroğulları ve Ramazanoğullarını bünyesinde taşımıştır. Çukurova Bölgesinde hüküm süren Ermeni Krallığı, hem Memlük hemde Türkmen akınlarına maruz kalıyorlardı. Memlükler, Ramazanlılar, Dulkadirler ve diğer Türkmen Aşiretlerin yardımlarıyla 1375 yılında Ermeni Krallığını sona erdirmişlerdir.[4] Böylece Memlük devleti güçlenerek büyümüştür. Memlükler zamanla, Askeri güçlerini topraklarını genişletmek için değil Osmanlı Devleti’nin Anadolu’da güney ve doğu bölgelerine yayılmaları,  kendine bağlı beyliklere karşı dokunulmadığı sürece ses çıkarmayacaktır. Kısacası sadece kendi topraklarını korumaya çalışacaktır. İki devlet zaman zaman dostluk ve ikili olarak ittifaklar yapmışlardır. Portekizlerin Kızıldeniz’deki faaliyetlerinden ötürü Osmanlı devleti Memlük Devletine1509 tarihinde yardım etmiştir.
İlk olarak Memlük-Osmanlı çatışmaları Fatih Sultan Mehmet zamanında olmuştur. Memlük Sultanı Hoş Kadem 1461 yılında Fatih’in gönderdiği elçilik heyetine kötü davranmıştır. İbn-i İlyas’a göre “bu hadise Mısır Sultanı ve Osmanlılar arasındaki düşmanlığı başlatmıştır”. Daha sonra Karamanoğulları, Dulkadir beyliği ile olan münasebetlerle bu ilişkiler iyice bozulmuştur. Memlükler, Osmanlılara, Hindistan’dan gelen hediyelere el koymuşlar ve Hint elçisini tutuklamışlardır.[5] Hatta 1481 yılında Fatih’in Mısır seferine çıktığını ancak sefer sırasında vefat ettiği belirtilir. II. Bayezıd döneminde Çukurova’da hâkimiyet kurma ve Dulkadiroğlu Beyliği meselesi, Bayezıd-Cem Sultan mücadelesinde, Cem Sultanın Kahire’ye giderek orada iyi karşılanması ve Bayezıd’a karşı rakip olarak Anadolu’ya tekrar geri gelmesine izin verilmesiyle ilişkiler iyice gerginleşmiştir.            1485-1491yılları arasında Memlük sultanı Kayıtbay zamanında, Karaman Beylerbeyi ve Karagöz paşa kumandasındaki Osmanlı – Memlük ordusu arasında ilk savaş başlamıştır.[6]Yavuz Sultan Selim zamanında ise iki devleti de tehdit eden XVI. yüzyılın başlarında ortaya çıkan Şii Safevi devleti idi. Şii propagandası yaparak kendi nüfuzlarını oluşturmaları bu iki devleti de olumsuz etkiliyordu. Sünni mezhebe tabi oldukları için ortak bir sorun halindeydi. Osmanlı Devletinin Safevi devletine karşı1514 yılında kazandığı zafer Sünni Memlük halkını sevindirmiş, Suriye ve Mısır’da şenlikler yapılmıştır. Ancak Çaldıran savaşı sonrasında Memlüklere bağlı Dulkadiroğulları Beyliği’nin 1515 yılında alınmasıyla da Memlük devletini kaygılandırmıştır.[7]Memlük devletinin bu kaygısının en büyük nedeni eski gücünü kaybetmesi, Osmanlı Devletinin ise güçlü bir devlet ve devletin başında cesur, kurnaz ve ciddi bir siyaset kabiliyeti olan Yavuz Sultan Selim’in olmasıdır. Böylece gelişen olaylarla Mısır seferi başlamıştır.Bu sefer üç aşama halinde olacaktır.
1.2.Merc-i Dabık Seferi (24 Ağustos 1515)
Haziran 1516 yılında padişah’ın ordusu Doğu seferi adıyla Üsküdar’a çıkarak, Şehzade Süleyman Edirne de Piri Mehmed Paşa İstanbul da kalmıştır. Zeyrek-zade Rükneddin Efendi ile Kara paşa doğu seferinde daveti bildiren padişahın mektubu ile Mısır’a gönderilmiştir. Padişah I.Selim ise elli binden kadar askerleriyle Konya’ya kadar ilerlemiştir. Mısır’a giden elçiler Haleb’de Sultan Kansu Gavri’ye mektubu ulaştırmışlardı. Gavri mektubun içinde kilerini beğenmeyip elçileri hapsettirmişti. Daha sonra padişah ordusu Konya’dan Halep üzerine yönelince Gavri pişman olup elçileri çıkarmıştır. Elçiler geri dönerek Buçuk dere denilen yerde padişahla konuşup doğu seferinden daha çok batı seferinin gerekli olduğunu ispatlamışlardır. Merci-dabık sahasının savaş meydanı olarak belirlenmiştir.[8]Memlük sultanı Kansu Gavrive bütün ordusu ile Haleb’ten çıkarak Merci-dabık’ gelmiş ve karargâhını buraya kurmuştur. I. Selim’e son gönderdiği mektupta Haleb’e gelmesinin nedeninin kendi elinde olmadığının devlet adamlarının ısrarı olduğu söyleyerek özür dilemiş, Ancak Merci-dabık ovasında bulunması ile savaşı tetiklemiştir.[9]Ayrıca Mısır sultanı Halep valisi Hayır Beyile Sultan Selim arasında gizli ilişkilerin olduğunu söyleyen Şam valisi Sibaybey’e itibar etmeyerek devam etmiştir. Bu ise daha sonra Hayır bey’in taraf değiştirerek savaşın yönünü değiştirecektir. İki ordu karşı karşıya geldikleri sırada asker sayısı bakımından birbirlerinden üstün durumda değillerdi. Memlük kuvvetleri Haydar Çelebi Ruznamesinde 40.000-50.000 dolaylarında tamamı hafif zırhlı süvarilerden oluşuyordu. Venedik kaynaklarında Memlük kuvvetlerinin 12.000 civarında olduğundan bahsetmiştir. Ordunun tamamı atlı birliklerden oluşmaktaydı. Bedevi Araplardan oluşan az sayıda yaya askerlerinden oluşmaktaydı Osmanlı Ordusu’nun Memlük Ordusu yanında daha güçlü silahları ve ateşli topları vardı. Bu teknolojik üstünlük Memlük Ordusu’nu psikolojik olarak yıpratıyordu. Memlük Ordusu’nun tamamına yakını atlı birliklerden oluşmaktaydı. Orduda 50-60 bin arası asker olduğu söyleniyordu. Ordunun askerleri daha çok at üzerinde hızlı mızrak kullanabilen askerlerden oluşuyordu. Bu orduyla Osmanlı Ordusunu yenebileceğini düşünüyorlardı. Osmanlı Ordusu teknolojiyi iyi kullanıyordu. Memlükler klasik olarak kesici ve delici silahları kullanır ateşli silahlar kullanamazlardı. Memlük Ordusu ise ateşli silahları “kâfir icadı”  diye kullanmıyordu[10] . Bu yüzden ateşli silahlardan nefret ediyorlardı. Bu olay aslında diğer bir devletle bağdaştırılabilir. Yavuz Sultan Selim’in Çaldıran savaşında ateşli silahları kullanmasından dolayı Şah İsmail Yavuz’a karşı ithamlar da bulunmuştur. “Silah çıktı mertlik bozuldu.” diye bahsedilir.
Osmanlı ordusunun sağ kolunda Anadolu beylerbeyi Zeynel paşa, sol kolunda ise Rumeli beylerbeyi Küçük Sinan paşa ve merkezde padişah ile Kapıkulu yaya, atlılarıyla topçular bulunmaktaydı. Memlüklerin sağ kolunda Haleb beyi Hayır Bey, sol kolunda Şam beyi Sibay ve merkezde ise Sultan Gavri yer almaktaydı.[11]Sabah savaş başladı. Yaklaşık altı saat sürdü. Bir ara Osmanlı Ordusu‘nun sağ ve sol kanatlarında sarsılma görüldü. Memlük Ordusu’un atlı birlikleri, Osmanlı atlı birliklerine kıyasla daha etkiliydi. Bu durum üzerine padişah, Vezir-i Azam Sinan Paşa‘yısağ kanada, Yunus Paşa‘yı da sol kanadı desteklemekle görevlendirdi. Kendisinin de savaş alanında görünmesi durumu düzeltti. Savaşın kazanılmasında topların ve 20.000 kadar tüfekli Yeniçerinin etkisi büyük oldu.[12] Yani burada da ateşli silahların üstünlüğü sonucu belirledi. Memlük Ordusu yenildi ve Kansu Gavri kaçarken inme inerek öldü. Savaş alanında ve Halep’te birçok mal ve Macar altını ganimet olarak alındı. Oradan Şam’a savaşsız girmiştir. Yavuz Sultan Selim kış’ı Şam’da geçirmiştir.[13]Bu savaşın sonucunda Osmanlı Lübnan, Suriye, Filistin gibi bölgelerin kontrolünü ele geçirmiştir. Bundan sonra Osmanlı Devletinin bölgede yaptığı faaliyetler bölgenin tamamını Osmanlı Devletinin bölgeye hâkim olmasıyla sonuçlanmıştır.
Merci-dabık savaşından sonra Yavuz Sultan Selim Memlük Sultanının yanında bulunan Abbasi Halifesi Mütevekkil-Alellah ile üç mezhep kadısına büyük saygı göstermiştir. Halep’te Halife ile görüşmüştür.Kendi adına Hutbe okutup, bölgenin idari planlamasını yapan Yavuz Sultan Selim Dağılmış olan Memlük emirlerinin Şam’da toplandıklarını ve Kansu Gavri’nin oğlu Muhammed’i sultan olarak kabul ettikleri bilgisi gelince Şam’a yürümüştür.[14]Başka bir kaynakta ise Sultan Kansu Gavri’nin ölümünden sonra Taht kavgalarının oluştuğunu bunun üzerine Yavuz Sultan Selim’in Sinan paşayı görevlendirmiştir.[15] Sinan paşa komutasındaki öncü birlikler Tumambay’ın yeni memlük sultan ilan edildiği kahire ye doğru hareket etmiştir. Sinan paşa Gazze yi işgal etti ve burada Emir el- Gazali’nin saldırısına uğradı. İskenderiye Emiri hayatını kaybetti. Bunun üzerine I.Selim Gazze ye gelmiştir. [16]Böylece Sultan Yavuz Sultan Selim yeniden savaş hazırlıkları yaparak Mısır’ı fethetmeyi amaçlamıştır.
1.3. Yavuz Sultan Selim’in Sina Çölü’nü Geçmesi  (09-22 Ocak 1517)
Mısır’a doğru Yürüyen Osmanlı kuvvetleri, Mısır ve Filistin arasında kalan Sina çölünü geçmek zorundaydılar. Bu çölü daha önceleri Persler ve Büyük İskender Mısır’ı ele geçirmek için geçmişlerdir. Bu yola “Fatihler yolu” adlandırılmıştır. Ancak bu iki kumamdan geçmiştir.[17]Moğollar ve Timur bu çölü geçememişlerdir. Yavuz Sultan Selim Akdeniz kıyılarından fazla uzaklaşmayarak Kuzeyden Sina Çölünü geçmiştir. Bu çölü on üç günde geçmiştir.11Ocakta El-Ariş köyüne varılmıştır. Sinan paşa 6.000 atlı birlikle önden giderek Mısır’a ulaşmış, daha sonra Yavuz Sultan Selim mısır’a gelmiştir.[18] Hatta Osmanlı kuvvetleri Sina Çölü’nü geçerken Allah’ın hikmeti olarak yağmur yağdığını ve ordunun bu sayede hiç su sıkıntısı çekmediğinden bahsedilir.[19]
Memlük Sultanı Tumanbay, her Türk askeri için ağırlığınca altın vereceğini bildirmiştir. Araplar Türk ordusuna saldırılarda bulunarak ordunun su ihtiyacını karşılamasına engel oluyorlardı. Fakat bunların yanı sıra top ateşi ve süvari birliklerinin ateşleriyle Osmanlı ordusu tarafından dağıtılmıştır.[20]Yavuz Sultan Selim Mısır’ın fethine biraz daha yaklaşmıştır.
Savaşta kullanacağı taktiklerle Ridaniye Savaşının kazanılmasını sağlayacaktır.


1.4. Ridaniye Savaşı (22 Ocak 1517)
Osmanlı ordusu çoğu kapıkulu ve piyadelerden oluşan 20.000 kişilik ordu Henke bölgesine yaklaştığı sırada yine 20.000 civarında asker toplayan Tumannay Kahire yakınlarında Adiliye de siperler kazdırarak bir hat oluşturmuştu. Osmanlı devletine Salihiyye’de saldırmak istiyordu. Burası Sina çöl’ünden çıkış yeri olması nedeniyle ordu dinlenmeye geldiğinde saldırıp savaşı kazanacağını düşünüyordu. Fakat Emirleri farklı düşünerek Osmanlı ordusunu şaşırtmak amacıyla bir siper kurmuşlardı. Bu hat El- Matariyye ile El- Cebeül’lAhmer, Mukattam arasında Ridaniye civarı olarak kararlaştırılmıştı.[21]Burada yapılacak olan savaş zor ve tehlikeliydi. Tumanbay Frenklerden tahsis edilen iki yüz kıt’a topla, Siper ve Hendek kazdırmıştır. Kurduğu hat ile Osmanlı ordusu darmadağın olabilir ve bu bölgeden başka geçilecek bir yer yoktu.[22]Osmanlılar buna karşı daha önce planladıkları gibi hareket ettiler. Yavuz Sultan Selim bizzat harekâtı gerçekleştirdi. Osmanlı ordusunun sağ kolunda Anadolu beylerbeyi Mustafa paşa, sol kol da ise Rumeli beylerbeyi Küçük Sinan paşa bulunuyordu. Padişah,  Kapı kulları ve vezir-i azam Hadım Sinan paşa merkezde idi. Memlükler önce atlı birlikleriyle Osmanlı ordusunun topların gizlendiği yere doğru çekmeye çalıştı. Osmanlı ordusu da saflarının düzenini muhafaza ederek buraya doğru ilerledi. Fakat topların menziline girmeden önce birden yön değiştirip El- Mukattam dağına doğru yürüyünce Memlük ordugâhı karıştı.[23]Osmanlı ordusu topçuların üstün kuvvetle karşı tarafı durdurdu. Selim’in mevzii’yi yandan çevirerek yaptığı saldırı tam bir zafer ile neticelendi(26 Aralık). Ertesi gün Halife Al-Mutavakkil’i Osmanlı askeri ile şehre göndererek halka güvence verdi. Kahire’de Cuma hutbesi Selim adına okunmuştur. Böylece Memlük Sultanlığı tarihe karıştı. Ridaniye’de kaçmayı başaran Tumambay baskın ve gerilla harbine başvurmuştur. Kahire halkı kendisini desteklemişlerdir. Memlükleri takip ve araştırmak için Osmanlı askerinin yaptığı hareket halk arasında korku ve dirence sebep olmuştur.[24]Ridaniye savaşının kazanılması sağlayan birçok unsur vardır. Memlük ordusunun ateşli silahların kullanmaması ve ordunun tecrübesizliği, Yavuz Sultan selimin uyguladığı savaş taktiği olarak sayılabilir. Merci-dabık savaşı ile Ridaniye savaşını karşılaştırdığımızda Merci-dabık savaşı kısa sürmüş ve Osmanlı devleti fazla zorlanmamıştı. Ancak Ridaniye de ise zor ve Osmanlı ordusunu yoran bir savaş olmuştur. Zafer ile sonuçlanan bu savaş Yavuz Sultan Selim mısır’a girmesine ve resmen Kutsal toprakların hâkimi olmasını sağlamıştır.
1.5.Yavuz Sultan Selim Mısır’a Girişi (24 Ocak 1517)
24 Ocak tarihinde Osmanlı devleti Kahire’ye girdi. Kahire, dönemin önemli ve kültürel zenginlikleri barındıran bir şehirdi. Yavuz Sultan Selim Kahire’ye girişinden sonra Cuma namazında Hutbe kendi adına okutuldu.[25]  Osmanlı Devlet geleneğinde Hutbe okutmanın hâkimiyetin sembolü olarak kabul edilir. Memlük hazinesi ve Emanet-i Mukaddeslerin bir kısmı, Osmanlı devletinin eline geçmiştir. 28 Ocak sabaha karşı Tumambay Kahire ye girmiştir. Osmanlı ordusu ve Yavuz Sultan Selim kahire dışına çıkmışlardı. Şehirde sadece küçük bir Osmanlı birliği vardır.10.000 askeri olan Tumambay bu birliği kılıçtan geçirmiştir.[26]Yunus Paşa yeniçeri kuvvetleriyle Kahire ye girdi. Üç gün üç gece Kahire sokaklarında çatışmalar olmuştur. Bütün şehir halkı Tumambay’a yardım etmişlerdir. Osmanlı ordusu bu çatışmayı bastırınca Tumambay ve yedi kişi kadın kıyafetleri giyerek kaçmışlardır. Daha sonra Tumambay ve yanında Canberdi Gazali pişman olarak teslim olmuşlardır. Ancak tekrardan Tumambay kaçmıştır.[27]Tumambay, Nil’in doğu yakasında bulunan Cizeye sığınmıştır. Fakat Yavuz Sultan Selim haber alınca 1.000 civarında asker göndermiştir. Ancak Tumambay’ı destekleyenlerin sayesinde Osmanlı ordusu zorlanmıştır. Bizzat Yavuz Sultan Selim sefere katılmak amacıyla Yunus paşa ile 40.000 kişiyle Cizze ye doğru hareket etmişlerdir.[28]
Tumanbay, ölüm-kalım mücadelesinde yenilerek kaçtı ve Arap Şeyhlerinden birisinin yanında barındaysa da 30 Mart günü yakalanarak Yavuz‘un huzuruna getirildi. 13 Nisan 1517 tarihinde Tumambay Zuveyle Kapısında asılmıştır.[29] Mısır Valiliğine Halep eski Emir’i Hayır Bey getirilmiştir. Yavuz Sultan Selim Kahire’den ayrılmak için yola çıkmıştır.  Mısır devletini korumak için 40.000 askeri arkasından bırakmıştır.[30] Sultan Selim’in Mısır da iken zafer kutlaması olarak Kahire’yi süsletip şenlikler yapılmasını emretmiştir. Mısır’da Ravza adsında on gün kalmıştır. Kahire sokaklarını gezerek piramitlerin nasıl yapıldığını merak ederek Lütfü paşayı görevlendirmiştir. Nil nehrinin kaynağının Habeş ülkesinden geldiğini ve Kahire tarihi hakkında bilgi almıştır. Kahire de bulunan Medreselerin kütüphanelerinden kitaplar getirttirip okuyor ve çeşitli sohbetler yapıyordu. Genellikle fen ve ilim ağırlıklı kitapları tercih etmiştir.[31]Yavuz Sultan Selim çağının Sultanlarından farklı olduğunu ortaya koymuştur. Bilgi birikimi ve Kültürel olarak zenginliklere açık olduğun yaptığı faaliyetlerle göstermiştir. Dedesi Fatih Sultan Mehmed 1453 tarihinde İstanbul’u
Aldığında aynı şekilde İlim Adamlarını himayesi altına almıştır. Şehrin mimarisine olan merakı ile İstanbul’u fethetmeden önce yağma izni vermiş ancak Mimari yapılara dokunulmamasını emretmiştir. Ayrıca Fatih Sultan Mehmed gibi yaptığı seferlerde büyük başarılar kazanmıştır. Mısır’ı fethetmesiyle de Doğu’nun Sultanı olarak anılmaya başlanacaktır.
2.Kutsal Emanetlerin Osmanlı Devletine Geçmesi
Beni Kıtade Hanedanından Mekke’nin otuz dördüncü şerifi Muhammed Ebu’l- Berekat, oğlu vasıtasıyla oğlu Ebu Nuumi vesilesiyle Kâbe’nin anahtarını Sultan Selim’e göndermiştir. Yavuz Sultan Selim Mısırla birlikte eski halifelerin ve Memlük Sultanlarının Mekke ve Medine üzerindeki haklara sahip olmuştur. Bunun üzerine Hadim-ül Haremeyn yani “Kutsal toprakların Hizmetçisi” anlamına gelmektedir.[32]Başka bir kaynakta ise, İslam sultanları tarafından taşınan genel bir unvandan başka bir şey değildi ve eski anlamını tamamıyla kaybetmiş. Mekke ve Medine ve hac yollarına hâkimi olmak ve İslam dünyasında üstünlüğübelirten bir sıfat olarak ifade edilir.[33]İran devletine Hilafet olgusunu kabul ettirmek için Osmanlı hanedanın Abbasi hilafetinin bir devamı olduğunu ileri sürmüşlerdir. Osmanlıların Abbasi soyundan geldikleri ve kökenlerinin Kureyş’e indiği, Hilefetin Mısır’ın fethinden sonra Halife Al-Mutavakkil tarafından I.Selim’e kendi rızasıyla verildiğini iddia etmişlerdir. Osmanlı hanedanlığının Kureyş kabilesi ile bağlantısı Fatih Sultan Mehmed zamanında Enver’i tarafından ortaya konmuştur.[34] Kutsal emanetler ve Peygamber Efendimiz Hz. Muhammed (s.a.v) eşyaları Topkapı Sarayında korunmaktadır.[35] Bazı kaynaklarda göre Yavuz Sultan Selim’in Osmanlı devletine olan hizmetleri diğer padişahlardan daha fazla olduğundan bahsedilmektedir. Halifelik ile Saltanat’ı birleştirmesi Osmanlı devletinin saltanatının devamını sağlamıştır.[36]
İslam Devletlerini bir çatı altında toplanması için Halifelik makamı büyük bir önem taşır. Halifelik sayesinde Yavuz Sultan Selim Müslümanlar üzerindeki nüfus’unu arttırmıştır. Kendini kutsal toprakları koruyarak Mekke ve Medine’nin her türlü ihtiyaçlarını karşılamıştır. Halkın huzuru ve refah’ı için elinden geleni yapmıştır. Daha sonraki zamanlarda ise Halifelik makamı önemini yitirip etkinliğini kaybedecektir. Osmanlı devletinin yıkılış zamanlarında Müslüman devletlerden yardım istenmiştir. Ancak bu yardım çağrısı yanıt bulamamıştır.
SONUÇ
Yavuz Sultan Selim,  sekiz yıl boyunca Osmanlı Devleti taht’ında oturmuş ve ömrünün son yıllarına kadar çeşitli seferlere çıkmıştır. Şehzadelik zamanında Trabzon’da sancak beyliği yapmış, burada Osmanlı devleti için çeşitli tehlikeleri görerek bu tehlikeleri kesin sonuçlarla bitirmek istemiştir. Taşıdığı Hükümdarlık vasıfları sayesinde Yeniçerilerin desteğini alarak Hükümdar olmuştur. İleri görüşlülüğü, devlet işlerindeki titizliği sayesinde yaptığı seferlerde hep olumlu sonuç almıştır. Mısır seferine çıkmasıyla,  Memlük Sultanlığına son vermiş ve İslam dünyası üzerinde bütünleyici ve birleştirici bir lider olarak anılmasını sağlamıştır. Asya kıtasında Suriye, Filistin ve El-cezire ile Hicaz’ı ve Afrika’da ise Mısır’ı alarak kutsal emanetleri devir almış, Mekke ve Medine’nin koruyuculuğunu üstlenmiştir. Özellikle Kızıldeniz ve Hint Okyanusunu, Osmanlı topraklarını içine alarak ticaret yollarını güvence altına almıştır.  Mısır’ı fethederek Osmanlının hâkimiyet alanını daha da genişletip gücüne güç katmıştır. Osmanlı Devletine kültürel anlamda İlim olarak Fen bilimlerinin gelişmesini sağlayacak olan kitapları Mısır’dan getirttirmiştir.. Dini olarak Kahire’ye girdiği zaman Şeyh Muhiddin Arabî’nin kabrini ziyaret etmiş, mezarı için türbe ve cami yapılmasını emretmiştir. Mısırdan ayrılmadan önce Yaptırdığı Cami de Cuma namazını kılmıştır. Halife Al-Mutavakkil’i ve Mısır da bulunan ilim adamlarını İstanbul’a getirmiştir.İlim’e olan merakı kendi tarihçisi olan Kemal Paşazade sayesinde giderilmiştir. Mısır tarihi hakkında bilgilere ulaşmıştır. Mısır tarihçisi, İbn-i Tagrıbirdi’nin eseri olan Nücumü’z- zahire’yi çevirttirmiştir. Âlimlerle sohbet etmeyi,  çeşitli siyasi olaylarda, kendine mensup olan devlet adamlarının görüşlerini almıştır.  Askeri alanlarda yenilikler yapmıştır. İstanbul’a döndüğünde Tersaneyi genişleterek yeni bir donanma hazırlatılmasını emretmiştir. Donanmayı güçlendirmeyi planlamıştır. Ancak bu uygulamaya ömrü yetmeyen Yavuz Sultan Selim halk arasında şir pençe adlı hastalığa yakalanmıştır.21-22 Eylül 1520 yılında vefat etmiştir. Yükselme döneminin başlangıcı olarak sayılan Fatih Sultan Mehmed Osmanlı Devletini bir imparatorluk seviyesine ulaştırmıştır. Fatih’in uyguladığı siyasetle daha çok batıya yönelik olmakla birlikte Akkoyunlu Devletini yıkmasıyla da doğu ya doğru yönelmiştir. Bu Doğu siyasetine yönelmeyi devir alan Yavuz Sultan Selim yaptığı seferlerle başarı üzerine başarı kazanmıştır. Anadolu da güvenli bir ortam sağlamıştır. Ayrıca Osmanlı Hazinesini ağzına kadar doldurmuştur. Osmanlı Devletin de Doğu’nun Sultanı, Hz. Yusuf’un tahtının Sultanı olarak anılmıştır.

[1] Feridun M. Emecen, Yavuz Sultan Selim, İstanbul, 2010, s.29-35.
[2]Çağatay Uluçay, “Yavuz Sultan Selim Nasıl Padişah Oldu?”, Tarih Dergisi, S. 6, 2011, s.75.
[3]Joseph von Hammer, Osmanlı Tarihi, çev. Mehmet Ata,  C.1, İstanbul, 1991, s.394.
[4]Kazım Yaşar Kopraman, “Osmanlı-Memlük Münasebetleri”, Türkler, C.9, Ankara, 2002, s.470-471.
[5]Kopraman, s.472-476.
[6]Kenan İnan, “II. Bayezıd Dönemi”, Türkler, C.9, Ankara, 2002,s.386.
[7]İsmail Kara,”Osmanlı Hilafeti ve İktidar”, Osmanlı Ansiklopedisi, C.2, İstanbul,1999, s.180-181.
[8] Hayrullah Efendi, Devleti Aliyye-i Osmaniye Tarihi, Haz. Zuhuri Danışman, C.6, İstanbul, 1972, 12-13.
[9]İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Osmanlı Tarihi, C.2, Ankara, 2011,s.284.
[10]Emecen, a.g.e., s.216.
[11]Uzunçarşılı, a.g.e., s.284-286.
[12]Yavuz Ercan,”Yavuz Sultan Dönemi”, Türkler, C.9, Ankara,  2002, s.801.
[13]Rıza Nur, Türk Tarihi, C.3, İstanbul, 1994,s.126.
[14]Feridun Emecen, “ I. Selim”, İslam Ansiklopedisi,C.36, İstanbul, 2009, s.411.
[15]Alphonse de Lamertine, Osmanlı Tarihi, çev.Serhat Bayram, İstanbul, 2008, s.378.
[16]NicolaeJorga, Osmanlı İmparatorluğu Tarihi, çev. Nilüfer Epçeli,  C.2, İstanbul, 2005,s. 284.
[17] Mustafa Cezar, Mufassal Osmanlı Tarihi, C.2, Ankara, 2011, s.759.
[18] Yılmaz Öztuna, Yavuz Sultan Selim, İstanbul, 2006, s.84-85.
[19]Yaşar Yücel-Ali Sevim, Türkiye Tarihi, C.2, Ankara, 1990,s.248.
[20]Cezar, a.g.e., s.759.
[21]Emecen, a.g.e., s.254-255.
[22]Uzunçarşılı, a.g.e., s.288.
[23] Feridun M. Emecen, İmparatorluk Çağının Sultanları I, 2011, İstanbul, s.83.
[24]Halil İnalcık, Devlet-i Aliyye Osmanlı İmparatorluğu Üzerine Araştırmalar I, İstanbul, 2010, s.143.
[25]Cezar, a.g.e., s.762.
[26] Yılmaz Öztuna, Büyük Türkiye Tarihi, C.3, İstanbul, 1977, s.240.
[27]Uzunçarşılı, a.g.e., s. 291.
[28]Hammer, a.g.e., s.401-402.
[29]Koparman, a.g.m., s.902.
[30]Jorga, a.g.e., 287.
[31]Emecen, *Selim, a.g.e.,s. 298-300.
[32]Hammer, a.g.e., s.408.
[33]İnalcık, a.g.e.,s.144.
[34]Emecen, Selim*,a.g.e., s.322.
[35]Nur, a.g.e., s.126.
[36]Efendi, a.g.e., s.33.

Silinmesin *T6952550267*DOSYA GÖNDERME FORMU(HUKUK)YARGITAY 20. HUKUK DAİRESİ BAŞKANLIĞINA ANKARADOSYAYA İLİŞKİN BİLGİLERMAHKEMESİKARAR TAR...