04 Mart 2016

HAKASYA CUMHURİYETİ



HAKASYA CUMHURİYETİ

Hakas Cumhuriyeti Tarihçesi
1- Hakas CumhuriyetiYüzölçümü 62 bin km kare olan Hakas Cumhuriyeti; Kuzey ve Doğusunda Rusya Federasyonun Krasnoyark, Batısında Kemerova Bölgeleri, Güneyinde Dağlık Altay Cumhuriyeti ve Tuva Cumhuriyetiyle sınırlıdır. Cumhuriyet Büyük Yenisey (Kim suu) ırmağına katışan; Uybat, Uyuş (<Üüs<Ögüs), Erba, Askiz, Abakan nehirleri ve bunların çeşitli derelerinin bulunduğu su bakımından zengin bir bölge üzerindedir. Ülkenin Güneyi, Sayan (Soyon, Soyan) dağlarıyla çevrilidir. Bu dağların adı eski Türk abidelerinde Kögmen olarak geçiyordu. Hakaslar bu dağların güneyinde yaşayan Tuvalılara Soyan diyorlardı. Bu ad da buradan gelmektedir.' Hakasların nüfusu 1896'da 40 bin (yaklaşık), 1914 yılında 40 bin, 1917 yılında 46,8 bin, 1926 yılında 44,2 bin, 1959'da 57 bin, 1979'da 69,247, 1982'de 71 bin kişidir. Hakas Cumhuriyetinde yaklaşık % 80 oranında Rus olmak üzere kırka yakın milletten insanlar yaşamaktadır.2 1989 sayımlarına göre ise sayıları 80328 kişidir. 

 Hakasların Hakas Cumhuriyeti içindeki toplam nüfusa oranı %11,5' tir.3 Bu sayılar çeşitli kaynaklarda farklı gösterilse de bu farklılıklar sadece Hakasya Cumhuriyetindeki Hakaslarısayının içine almak veya Rusya Federasyonundaki tüm Hakasları hesaplamaktan kaynaklanmaktadır. Butanayev' in verdiği sayı bütün Rusya Federasyonu içerisindeki Hakasları içine almaktadır. Mesela, sadece Tuva Cumhuriyetinde 3 bine yakın Hakas yaşamaktadır. Yaklaşık yüz yıllık bir nüfus artış oranı dikkate alındığında Hakasların nasıl asimilasyona uğradığı açık bir şekilde görülmektedir. Hakasya'nın 2/3'si dağlık ve ormanlık alanlardan oluşmaktadır. Topraklarında verimli Minsu bölgesi başta olmak üzere, ülkenin pek çok yerinde ziraatçılık yapıla-bilmektedir. Rusya'nın en büyük vagon üretme fabrikalarından biri Hakasya'da bulunmaktadır. Ülkenin en büyük yerleşim merkezleri başkent Abakan ve Minusinsk şehirleridir. 

Başkent Abakan'ın yaklaşık 150 bin nüfusu vardır. Hakas Cumhuriyeti içerisinde Hakasların en yoğun olduğu bölge Askiz ve çevresidir. Hakaslar atalarından kalan ve Sovyetler Birliği zamanında kutlayamadıkları millî bayramlarını 9O'lıyılların başından itibaren yeniden kutlamaya başlamıştır. Haziran ayında yapılan "Tun Payramı"na herkes millî kıyafetlerini giyerek katılır. Bayramda, atalarının yaptığıgibi, güreş, at yarışları, atıcılık yarışları, halk türküleriyle atışma gibi pek çok etkinlikte bulunurlar. 2 - HakaslarÇin kaynakları eski Kırgızlardan bahsederken Hakas, Hyagas, Hagas, Syatszyasi, Syagesi, Hegesi, Hehe, Hyakya vb... şekillerinde transkribe edilen kelimeler kullanmıştır.4 1920'li yılların başında Sovyet ideolojisinin bir sonucu olarak bu terim yeniden diriltilmiş ve Minsu Ovasında, Yenisey'in Abakan kolu çevresinde yaşayan Türk boylarını birleştirmek amacıyla genel bir ad olarak verilmiştir. Ne tarihin herhangi bir devrinde, ne de günümüzde, kendilerine "Hakas" adı verilen Türk boyları, bu adı kendi kimliklerini açıklayan bir kelime olarak kullanmıştır. Sovyetler Birliği zamanında burada bir kimlik oluşturmaya çalışan ideolojik çabaları bunun dışında tutmak gerekir. Bu konu, "Hooray Devleti" bölümünde V.Butaneyev'den yaptığımız geniş alıntıda, sebepleriyle birlikte açıklanmaktadır. Bugün "Hakas" olarak adlandırılan Türk boylan kendilerini "Tadar" kelimesiyle tanıtıyorlar ki, bu kelime de onlara Ruslar tarafından takılan bir addır ve genel kabul görmüştür. 

1Butanayev, Viktor.HakasıMoskva, 1995,s.6 2Kızlasov, Leonid .R .(Redaktör) İstoriya Hakasii Moskva, 1993, s.3 3Butaneyev, Viktor. Age, 1995, s.5 4Kızlasov,Leonid.R.VzaimootnoşeniyeTerminov "Hakas" i "Kırgız" vPibmennıh İstoçnikah VI-XII Vekov.UçeniyeZapiski,XIII, 1969,s.5-20 Gerek Avrupa gerekse Rus Türkoloji çevrelerinde (Özellikle 1920'li yıllardan sonra yapılan araştırmalarda), Hakaslardan bahsederken (diğer Türk boylarından olduğu gibi) "Türk Dilli" (Tyurkoyazıçnıy) tabiri kul-lanılmaktadır. Bu tabir ilk bakışta bize masum görünse de, gerçekte bölücü bir yânı vardır. Çünkü bu terim "dilleri Türk ama." Anlamına gelmektedir. Buradaki "ama" bilim adamlarının ideolojisine göre anlam kazanmıştır. Yazıyıkullanma tarihleri milattan öncesine kadar götürülebilen bu Türk boylarının "Türklüğü" "medenî" dünyanın içine sin-memiştir. Eğer bu boylar Tür değillerse, neden o mensup oldukları boyların yazıları bu bölgelerde bulunmamıştır? Eğer bu boylar Türk'ten başka ise, kökleri 2 bin yıldan öteye götürülen destanlar neden Türkçedir de başka bir dil-den değildir? Yüzlercesi bulunan yazılı taşlar neden başka bir dilde yazılmamıştır da Türklerin alfabesiyle, Türkçe yazılmıştır. Türkler (Türk boylarından başka?!), hangi mil-letleri Türkleştirmişlerdir? Bu boyların sonradan Türkleştiğini iddia eden "bilimsel kafalar" bu sorulara cevap vermeliler. Peki bu boylar Türk ise neden yüzyıllarca birbirleriyle savaşmışlardır. A.B.Ercilasun hocam "Türk tarihinin özeti, Türklerin birbirleriyle yaptığı mücadeleden ibaret." -deyip Köktürklerin Uygurlarla, Uygurların Kırgızlarla, 

 ----------------- 
Anadolu'daki Beyliklerin Osmanlı'yla mücadelelerinden örnekler vermişti. Cevap budur herhalde. Köktürk metinleri çözülene kadar, hep yazının başka milletleri ait olabileceği önyargısıyla hareket edilmiştir. Yazılar çözüldükten sonra bölgede yaşayan boylardan bir müddet "Türk boyları" (Radloff, Katanov...vb...) olarak bahsedilmiştir. Sovyet ideolojisiyle birlikte "Türk dilli" kandırmacası ortaya atılmış, yeni yeni milletler ortaya çıkarılmaya çalışılmıştır. Gerek Sovyet ideolojisine bağlıyabancı bilim adamlarının, gerekse bu boyların kendi içlerinden çıkan yüzlerce bilim adamının, binlerce "bilimsel çalışması" bu boyların kendi tarihlerinin eskiliğini, sınıfsal ayrımın asırlar öncesinden ortaya çıktığını ispata çalışmaktadır. Günümüzde 20'nin üzerinde "yazı dili" olan Türk boyu bulunduğundan hareketle bu çalışmaların son derece "başarılı" olduğu söylenebilir. Bu bölmenin bizce bir de olumlu yanı vardır: Hakaslar, Tuvalar, Altaylar gibi sayıları az Türk boyları, kendilerine ait bir yazı dili oluşturulmasaydı, muhtemelen bugün kendi dillerini bütünüyle unutmuş olacaklardı. Günümüzde "Hakas" genel adıyla tanıdığımız birlik çeşitli boylardan müteşekkildir: Kaçin (Haaş, Haas), Sagay, Kızıl, Koybal, Beltir, Şor vb... boyların başta gelenleridir. Bütün tarihçilerin üzerinde hemfikir olduğu bir görüşvardır. Bugünkü Hakasların ataları eski Kırgızlardır. 

Bugünkü Kırgızistan'da yaşayan Kırgızların bu topraklara göçleri konusunda, çeşitli görüşler olmakla beraber, yoğun olarak X. asırda olduğu kabul edilmektedir. Tarih ne zaman olursa olsun, gerçek şudur ki bugünkü Kırgızistan'da yaşayan Kırgızlar, Bugünkü Hakasların yaşadığı topraklardan göç etmişlerdir. Göç etmeden yurtlarında kalan Kırgızların torunları bugünkü Hakaslardır. 3 - Hakasların DiliHakas dili Türkçenin Oğuz-Uygur grubuna dayanmaktadır. Hakasçaya en yakın dil Çin'deki SarıUygurların ve Fuyü Kırgızlarınm konuştuğu dildir. Yüzyıllardır komşu olmalarından dolayı Altay ve Tuva Türklerinin dilleriyle de Hakasçanın benzerlikleri vardır. Kelimelerdeki ünlü daralmasından (daha çok e>i değişikliği) dolayı da Tatar Türkçesiyle benzerlikler gösterir. "20 asrın başlarında Hakasların %95'in den fazlasıkendi dillerini konuşuyordu. Ekim devriminden sonra komünist rejimin Ruslaştırma süreci neticesinde 1989'da %76'ya düşmüştür."5 Butaneyev her ne kadar Hakasların %76'sının Hakasçayı konuştuğunu yazsa da, özellikle şehirlerde, Hakas nüfusunun Rus nüfusa göre azlığı, çarşıpazarda kendi dillerini konuşma imkanlarının olmaması, Hakasçanın yok olmak üzere olan diller grubuna girmesine yol açmıştır. 

Müslüman olan Türk boylarına göre Arapça ve Farsçanın etkisi Hakas Türkçesinde yok denecek kadar azdır. Buna karşılık uzun bir zamana dayanan (dört asır) Ruslarla birlikte yaşama ve özellikle yazı dilini kullananların Rusçayı çok iyi bilmeleri ve ondan etkilenmelerinden kaynaklanan Rusça etkisi diğer Türk lehçelerine göre daha yoğundur. Bu yoğunluk o dereceye varmıştır ki, en son etkilenmesi gereken cümle yapıları bile Rusçadan bazı etkiler gösterir. Hakasların ataları (Kırgızlar) yazılı dile (Türkçe) sahip en eski Türk boylarındandır. Çeşitli araştırmalar göstermiştir ki, Yenisey havzasında bulunan yazılar, Orhun'da bulunan yazılardan daha eski bir tarihe dayanmaktadır. Bu bölgede bulunan yazının, Orhun bölgesinde bulunanlara göre daha iptidai oluşu araştırıcıları bu fikre götürmüştür. Ancak bazıaraştırıcıların bu bölgede bulunan yazıların Türklere ait olduğu, dolayısıyla Kırgızların (Hakasların) bu yazıyı(Türk dilini) sonradan öğrendiği şeklindeki fikirlerine biz katılmıyoruz. Bugünkü Hakas veya Tuva bilim adamlarının çoğu da Orhun-Yenisey yazılı taşlarınıkendilerinin kabul etmektedirler ki bizce bu doğrudur. "Bugünkü Hakasya bulunan bölgelerde VII-XII. Asırlarda eski Hakas (Kırgız) devleti vardı. Bu bölgelerde bulunan yazıların çokluğundan, o zamanlar sadece hanların, beylerin değil, sıradan halk arasında da yazıyıbilenlerin çok olduğu anlaşılmaktadır... Altı asırdan fazla yazıyı kullanan bir halkın şüphesiz, bu yazıyı öğretecek okulları, öğretmenleri ve de edebî gelenekleri de vardı. 5 Butaneyev, V. Hakası, Moskva, 1995, s .6 

---------------------- 
Mesela Haya-Pazı adlı kayada IX yüzyıl ortalarında yazılan "Hepiniz dinleyin,insanlar,Kara Sengir'in elçisini" şeklindeki hitap, bir kişinin değil, pek çok insanın okumasıiçin yazılmış olduğunu gösteriyor. Yazıyı okuyanlar, kendi damgalarını kayaya vurmuşlar.619. asra gelindiğinde Hakasya'da okuma yazma oranın yok denecek kadar az olduğunu, çeşitli araştırma ekiplerinin haberlerinden anlıyoruz. Okur yazarlık ancak çeşitli papaz okullarında ve Rusçayı öğrenmek yoluyla oluyordu. Nitekim Hakasların yetiştirdiği en büyük bilim adamı N.F.Katanov da öğrenimine böyle bir okulda başlamıştır. Bugün Hakas olarak adlandırılan çeşitli Türk boylarından folklor derlemeleri Kastern, Radlov ve Katanov tarafından yapılmıştır. Bu derlemeler Radlov Probenlerinin II. ve IX. Ciltlerinde yayınlanmıştır. 1920'li yıllardan itibaren Hakasya'da alfabe yapma çalışmalarının başladığını görüyoruz. Hakaslar 1924 -1929 yıllarında Kiril temelli bir alfabe kullanıyorlar. 1929-1939 yıllarında ise Latin temelli bir alfabeye geçiyorlar. 1939 yılında yeniden Kiril kökenli alfabeye dönüyorlar. 1946 yılında alfabeye iki harf (c, ğ), 1962 yılında "n" harfleri ekleniyor. 

 Bugün de bu alfabe kullanılıyor. Hakas Türkçesi bilimsel araştırmalarda "azah" şivesi (veya dili, lehçesi) olarak adlandırılmıştır. Buradaki azah kelimesi Eski Türkçede "adak" (ayak) olan kelimenin çeşitli Türk lehçelerinde aldığışekilden hareketle verilen bir adlandırmadır. "Hakas Türkçesinin Sagay (Askiz, Taştıp Bölgesinin Kuzeyi) Beltir (Üst-Kindırla, Üst-Sos, Arbat köyü) Kaçin (Üst-Abakan, Altay, Şirin Bölgelerinde), Koybal (Kaçin ağzı içerisinde kaybolmuştur.), Kızıl (Şirin Bölgesi, Ak ve Kara Üüs ırmakları boyu), Şor (Hakasya'nın Taştıp Bölgesinde) ağızları vardır. Bu ağızlardan Beltir Sağay ağzı içerisinde erimiştir. Koybal ağzı Kaçin (kendilerince Haas) ağzı içerisinde erimiştir."7Şorların çoğunluğu (Bütün Şorların nüfusu 20 bin kadardır.) Hakas Cumhuriyeti dışındaki bölgelerde yaşadığı için, günümüz Hakas yazı dilinin "Şorca"nın özelliklerini yansıtmadığı ve "Şorca"nın farklı bir dil olduğu iddiasındadır. Sovyet Türkolojisinde de çoğunlukla "Şorca" Hakasçadan ayrımütalaa edilmektedir. Böylece günümüz Hakas yazı dilini oluşturan dört ağız kalmaktadır. Bu ağızlardan ikisi (Sağay, Kaçin) temel alınarak günümüz Hakas yazı dili oluşturulmuştur. Dille ilgili yaptığımız çalışmalarda Hakas yazı dilinde temel alınmayan diğer ağızların da genel Türkçenin pek çok özelliğini içinde barındırdığını gördük. Bu yüzden bugünkü Hakas yazı diline bakarak, Hakasların bütünün konuştuğu dilin genel Türkçeden çok farklıolduğu şeklinde bir yargıya varmak doğru olmayacaktır. Aslında bu hüküm diğer Türk lehçeleri için de geçerli olmak gerekir. Oysa bütün ağızlar göz önüne alınırsa Hakas Türkçesinin Eski Türkçeye en yakın Türk lehçelerinden biri olduğu kolayca görülecektir. 

Genel Türkçeye göre Hakas Türkçesinin belli başlıses, farklılıklarını, antolojideki metinleri okuyanlara faydası olacağından hareketle, buraya almak istiyoruz. Eski Türkçe> Hakas Türkçesi (ET>Hak.) Kelimenin ilk hecesindeki e sesleri i olmuştur: er>ir, etek>idek, eri->iri-, ertoirte, kel->kil-, keıt->kirt-, kes->kis-. ET'deki "i" sesi daha kısa bir "i" sesine dönüşmüştür. ET'deki -d- sesi -z- >-s- olmuştur: adak>azah(ayak), adgır>ashır(aygır), eder>izer(eyer), ıd->ıs-(göndermek) İlk heceden sonraki bütün yuvarlak ünlüler düzleşmiştir.Kalın sırandan bütün "k" sesleri, gırtlaksı bir "h"sesine dönüşmüştür: kan>han, kaya>haya, kır>hır, kızıl>hızıl, kon-> hon-, kuş>hus. Kelime başındaki b- sesleri p- olmuştur: baş>pas, balık>palıh, bat>pat-, bay>pay, bil>pil-, boğ->poğ-. Kelime başında y-sesleri çoğunlukla ç-, bazı kelimelerde n- olmuştur: yağ->çağ-, yazı>çazı, yer>çir, yol>çol, yük>çük, yüz->çüs, yağmur>nanmır, yan->nan-, yemiş>nimis. Kelime başındaki ç- sesleri s- olmuştur: çık->sıh-, çak->sah-, çap->sap-, çöz->sis-. Son yıllarda Hakas milliyetçileri arasında Köktürk kökenli alfabeye dönme tartışmalarının olduğunu da burada belirtmeliyiz. 4 - Hakasların DiniHakaslar tabii olarak diğer Türk boyları gibi "Göktanrı" inancına sahip idiler. "Hakas inanışlarına göre kainat üç bölümden oluşmaktadır. Üstte "çağan çiri"(Tanrı yeri) denilen dokuz katlı gök bulunmaktadır.

 En üstte "Akçağan" veya Ha-kasların diğer ifadeleriyle "Huday Çağan" oturmaktadır. "Akçağan" bütün Çağan Çiri'nin tek hakimidir. Diğer kat-larda ise iyiliği temsil eden ve her biri değişik görevler üstlenmiş Akçağan'ın yardımcıları ulunmaktadır. Bunlar toprak, bitkiler, hayvanlar ve diğer tabiat olaylarıyla meşgul olmaktadırlar. Bu yardımcıların en meşhurlarıUmay, verimlilik ve çocuk ruhlarıyla, Ayzık, namuslu kadın ve temiz erkeklerin yardımlarıyla, Çaltırah Çayıçı, şimşek çaktırarak kötülüklerin yeryüzünden temizlenmesi ile meşguldürler. Şaman ise altıncı katta oturmakta ve yeryüzündeki samanlara yardımcı olmaktadır. Dağlarla il-gilenen dağ iyesi Hubay Han, nehir iyesi Sugday Han, rüzgâr iyesi Çildey Han, soğuk iyesi Humduzak, ateş iyesi Ot İney vb.. Akçağan'ın diğer yardımcılarıdır."8Bu inançları Ruslarla karşılaşmalarına kadar devam etmiştir. Ruslarla karşılaştıktan sonra Hıristiyanlaştırma çabalarının yoğun bir şekilde yapıldığını görüyoruz. Bu çabaların nasıl olduğunu bir Hakas tarihçinin kaleminden, yaşanmış bir olayı vererek aktarmak daha doğru olacaktır: "1886 yılının 15 Temmuzunda Hakasya'ya büyük bir 6Kızlasov, Leonid ,R Ortın Çüs Çıllardağı Hakastarnın Literaturazınanar Paza Folklorınaiiar, s.34-36 7Baskakov, N.A.(Baş redaktör) Grammmatika Hakasskogo Yazıka, Moskva, 1975, s.3-8 8Deliömeroğlu, Y.Hakaslar ve Hakasya, Yeni Türkiye, S. 16,Temmuz Ağustos 1997, Türk Dünyası Özel Sayısı,s. 1579-1580 

----------------------
 haber yayıldı. Bu tarihte 3003 kişiyi Askiz ırmağında zorla Hıristiyanlaştırdılar. Bu olayı bütün gerçekliğiyle anlatayım. Halkı Hıristiyanlaştırma çabaları çok olmuş. Bunun başlıca sebebi halkı, kilisenin baskısıyla Tanrıya inandırıp, hanın politikasına uygun hale getirmek imiş. Halkı Hıristiyanlaştırmak için Kızılyar'da yaşayan Kim vilayetinin başpapazı gelecek olmuş. Onun bir adı da "arhiyerev" imiş. Papazın gelmesi için Askiz dumasının (meclisinin) yöneticileri nasıl hazırlanmışlar: Askiz meclisinde 12 boydan üyeler bulunuyormuş. Meclisin baş yöneticisi bu 12 boyun temsilcisi de oluyormuş. Bu kişi boyların başı olarak adlandırılıyormuş. Bu meclisin başkanı en bilgili kişi kabul edilirmiş. Bu kişilere Knez (prens, boy beyi) adı da veriliyormuş. Obaların yöneticileri bu knezlerin yardımcılığına getirilirmiş. Vergi toplayan memurlara ise "Tazol" (Esaul) denirmiş. 12 boyun obaları, bugünkü Askiz, Taştıp, Pii, Altay Bölgeleri içinde kalan yerlerde imiş. Meclis yöneticileri, boy başlarını toplayıp, konuşarak, halkın 10 Temmuzda Askiz'de toplanmasını istemişler. Meclisin emriyle, boy beyleri genç yaşlı, çoluk çocuk kim varsa toplayıp Askiz'e getirmişler. 

 Toplanan bu insanlar Askiz ırmağının iki yakasında başpapazı beklemeye başlamış. Başpapaz Askiz'e zamanında ulaşamamış, ancak 14 Temmuzda gelebilmiş. 15 Temmuz 1876'da da halkıvaftiz etmişler. O 5-6 gün içinde bu geniş halk yığınıboyların yöneticileri tarafından kaçmasınlar diye beklenmiş. Toplanan halkı E.S.Katanov kendi mal varlığıve yiyecekleriyle beslemiş. Ona meclisin başkan yardımcısı olan A.M.Kızlasov ve Beltirler boyunun temsilcisi İ.A.Asaçakov yardım etmişler. Onların parasıyla şeritli haçlar satın alınmış. Yine E.S.Ktanov'un yönetiminde Askiz nehri üzerinde köprü yapılmış. Irmağın kıyısında papazların oturacakları platformlar inşa edilmiş. Halkı vaftiz etmeye (Hıristiyanlaştırmaya) başpapaz Antoniy, onun yardımcısı A.Ugryumov, gelmiş. Minsu, Pii, Askiz, Taştıp ve Abakan'daki kiliselerin papazlarıonlara yardımcı olmuşlar. Başpapaz Antoniy'i ve konuk papazları Meclis yöneticileriyle birlikte, altın madenlerini işleten tüccar P.İ.Kuznetsov karşılamış. Kuznets misafirleri kendi evinde ağırlamış. Vaftiz günü, halkı sabah erkenden toplayıp, erkekleri ve kadınları (çocuklarla birlikte) ayırmışlar. Yine onlarıyüzerli gruplara ayırmışlar. Karşılarında duran platforma Antoniy çıkıp dua okumuş, duaları E.S.Katanov Hakas diline aktarmış. Dua bittikten sonra halka suya girmeleri emredilmiş. Her kişinin üç kez suya dalması gerekiyormuş. Bunu gören halk, uğuldayıp bağırışmış. Birbirleriyle konuşmuyor, bağrışıyorlarmış. Sudan çıkanların boyunlarına şeritli haçlar takılmış. Bu şekilde sadece bir günde 3003 kişiyi vaftiz etmişler. 

 Bu 3003 kişinin 612'si Kam imiş. Bu kadar çok insana nereden ad bulunacak. Bu yüzden erkeklerin hepsine Vladimir, kadınların hepsine de Mariya adını vermişler. Halkı vaftiz etmeye yardım ettikleri için meclisin önde gelenleri ödüllendirilmiş.9Üç yüz yıllık Hıristiyanlaştırma çabalarından sonra. Ekim devrimi gelmiş ve ateistleştirme çabalan başlamıştır. Modern Hakas yazarlarının edebî eserlerinde; "Kam'ların halkı nasıl dolandırdığı, hastaları mal karşılığında tedavi ederek zengin olduğu, halkın malını, yiyeceğini elinden aldığı temalarının işlendiğine sıkça rastlıyoruz. Bu dinsizleştirme çabalarından sadece kamların nasibini aldığını söylemek doğru olmaz. Papazlar da bu kampanyadan, kamlar kadar olmasa da, nasibini almıştır. Günümüzde Hakasların çoğunluğu Hıristiyan olarak bilinse de, eski inançları (Kamlık) hakkında yoğun bir ilgiye sahipler. 5-Hakas TarihiArkeoloji araştırmaları bugünkü Hakasların yaşadığıbölgelerde M.Ö. 35 bin yılından önce insanların yaşadığınıortaya koymuştur. Yine bu araştırmalardan M.Ö. 7-3 bin yıllarında bölgede hayvancılık ve ziraatla uğraşıldığıanlaşılmıştır. MÖ. 4,5-4 bin yıllarında "Afanasyev" olarak adlandırılan kültürden günümüze çeşitli süs eşyaları ve kap kaçak ulaşmıştır. Bilinen tarihinden XIX asrın sonuna kadar bugünkü Hakasya topraklarında olanları kronolojik sırayla "İstoriya Hakasii"10 den alarak veriyoruz. Arkeoloji araştırıcıları bu bölgedeki kültürleri tarihin çeşitli dönemlerine göre adlandırmışlardır. 

 Bölgeye M.Ö. 3 bin yılının başında Tazmin, ortasına Afanasyev, sonunda Okunev kültürü adıverilmiştir. M.Ö. 2 bin yılının başlan ve ortası Andronov, MÖ. XIII-VIII. Asırlar Karasuk, VII-III.Asırlar Tagar kültürleri olarak adlandırılmaktadır. MÖ. III. Asırdan itibaren bu bölgenin Hunların idaresine girdiğini görüyoruz. V. Asrın sonu VI. Asrın başlarında Kırgız devletinin kuruluşu. VII. Asırda Yenisey civarında yazının kullanılması. IX-XII. Asırlarda Kırgız hükümranlığının güçlenmesi. 711 yılında Kıgızların yaşadığı bölgeler Köktürklerin eline geçiyor. 745 Türk kağanlığının yıkılışı. 758-840 Kırgızların Uygurlara karşı mücadeleleri. 1207 Moğolların Kırgız yurduna girişi. 1218, 1254, 1275-1293 yıllarında Kırgızlar Moğolllara karşı ayaklanmalarda bulunuyorlar. 1293 Kubilay önderliğindeki Moğol ordularının Kırgız devletini bütünüyle ortadan kaldırması. 1368 Moğol imparatorluğunun yıkılışı. XV-XVI. Asırlarda Kırgız yurdunda Altışar, Altır, Tubin, Ezer beylikleri dönemi. XVI. Asrın sonu Yenisey boyundaki Kırgız oymakları Moğolların egemenliğine giriyor. 1628 Krasnoyarsk kalesi Ruslar tarafından kuruluyor. 1667 Kırgız toprakları Cungarların egemenliğine giriyor. 1703 Cungarlar Kırgızları (Hakasları) sürgüne götürüyor. 1708 LPetro Sibirya bölgesinde reformlar yapma kararı alıyor. XVIII. asrın başı Hakaslar Ruslar tarafından Hıris- 9Pataçakov,K.M.Sablığ Kizilemin Çurtazi, Ah Tashıl,Abakan,1983,S.31, 10 133-134 10 Çebodayev, Pyotr, İ. İstoriya Hakasii, Abakan, 1992

 ----------------
 tiyanlaştırılmaya başlıyor. 1722-1723 D.G.Messerşimid'in Hakasya'ya araştırma gezisi. 1733-1743 İkinci grubun (G.F.Miller, İ.G.Gmelin ve İ.E.Fişer'in) araştırma gezisi. 1738-1740 ilk maden ocaklarının kuruluşu.'1772-1773 P.S.Pallas ve İ.G.Georgi'nin araştırma gezileri. M.M. Spe-ransk'ın bölgedeki yönetim reformu.. 183O'lu yıllar Ha-kasya'da altın çıkarılmaca başlanması. 1864 Ust Ab-akan'da Hakasya'da ilk okulun açılışı. 1866 Abakan'da ilk demir işleme fabrikasının kuruluşu. 1877 Minusinsk'te Bölge müzesinin kuruluşu. "Çin tarihlerine ait yıllıklarda Kırgızlar M.Ö.2. yüzyılda Hunlar zamanındaki olaylar anlatılırken karşımıza çıkmakta ve Kırgız Türklerinin bilinen ilk dev-letlerini M.Ö. II. yüzyılda kurdukları söylenmektedir."11F.Budak'ın bahsettiği bu Kırgız hükümranlığıhakkında fazla malumatımız olmamakla beraber, Kırgızların Sayanların Kuzeyinde, Abakan ırmağıYenisey'in bir kolu) boyunda ve Binsu ovasında millattan önceki yıllardan beri yaşadıkları söylenebilir. "Kögmeni aşarak Kırgız ülkesine kadar ordu sevk ettik...", "...Kögmenin yeri suyu sahipsiz kalmasın diye Az, Kırgız kavmini düzene sokup geldik. Savaştık... ilini geri verdik..", "Kül Tigin yirmi altı yaşında iken Kırgıza doğru ordu sevk ettik. 

Mızrak batımı karı söküp, Kögmen ormanını aşarak yürüyüp Kırgız kavmini uykuda bastık. Kağanı ile Songa ormanında savaştık. Kül Tigin, Bayırkunun ak aygırına binip atılarak hücum etti. Bireri ok ile vurdu, iki eri kovalayıp takip ederek mızrakladı. O hücum ettiğinde, Bayırkunun ak aygırını, uyluğunu kırarak, vurdular. Kırgız kağanını öldürdük, ilini aldık..."12Köktürk metinlerinde hakanların Kögmen (Sayan)'i aşarak Kırgız ülkesini basmalarından, hakanlarınıöldürmelerinden, açık bir şekilde bölgede Kırgız varlığın ve bu varlığın güçlü olduğu anlıyoruz. Köktürk hakimiyetinden sonra da bu Kırgız varlığıgüçlenerek devam etmiştir. 745'te Köktürk hakimiyetine Uygurlar tarafından son verilmiştir 745-848 yıllarıarasında hüküm süren Uygurlar da, Köktürkler gibi Kuzeylerindeki Kırgız varlığıyla mücadele etmiştir. "840 yılında Kırgızlar, Uygurlara galip geldiler. Uygurlar Doğu Türkistan'a ve Çin'e kaçtılar. Kırgızlar, Uygurların peşinden Amur'a kadar gittiler."]3IX. asırda Kırgız Devletinin sınırları Batıda Iıtiş, Kuzey ve doğuda Angara ve Selenga ırmaklarına, güneyde Gobi çölüne kadar ulaşmıştır.14X-XII. asırlarda Kırgız Hükümdarlığı tüm güney Sibirya'yı içine alıyordu. XIII. Asrın başından itibaren Moğollar Kırgız Hükümranlığının içlerine kadar girdiler. 1218 Moğol hükümranlığını kabul etmeyen Kırgızlar, onlarla yaptıkları savaşta yenildiler. 1273'teki ayaklanmada başarılı oldular ve 20 yıl kadar kendi kendilerini idare ettiler.

 1293'tek son yenilgilerinde şehirleri yıkıldı, ülkedeki insanlar sürgün edildi. Sürgün edilenlerin yerlerine Moğol boylan yerleştirildi.15XIV. asrın sonlarında Moğol İmparatorluğu çöktüğünde, bölgedeki halklar yeniden kendi kendilerini yönetmeye başladılar. Fakat XVII. asırda bile yerli halkla Moğollların birbirlerine saldırdıklarını görüyoruz. Bu asırda Ruslar da artık Hakas sınırlarına ulaşmıştı. Ruslar 1604 yılında Tom, 1618 yılında Kuznets, 1628 yılında Krasnolyarsk kalelerini kurdular ve bölgedeki yerli halktan vergi toplamaya başladılar. 1707 yılında Abakan kalesi bölgedeki Rusların merkezi hâline getirildi. 1718'de Ruslar Sayan dağlarında merkez kurdular. 1756 yılında dağlık Altay Bölgesi Rusya'ya bağlandı.'6Kırgız Devletinin çöküşünden sonra ve Rusya'nın bölgeye tam hakim oluncaya kadarki zaman içerisinde bugünkü Hakasların yurdu olan bölgede neler olduğu konusunda kaynaklarda yeterli bilgiler yok. Günümüzde Hakas tarihi, etnografyası, antropolojisi hakkında en çok araştırma yapanlardan biri olan V.Butanayev ve eşinin ortak bir eserinden geniş bir alıntı yaparak bu dönem hakkında bilgi vermek istiyoruz: "Bizim halk bana dönüp soruyor -nereden çıktı"Hooray" sözü? Burada ben halkımla gurur duyuyorum. Onlar biz duymadık, bilmiyoruz Hooray kelimesini, bu yüzden o yoktur demiyorlar. 

Niçin bizim halkın eski adı Hooray olmuş? Bu halka açık bir şekilde anlatılmalı. 1923 yılında Tatar bölgesi temellendirilmiş.İşte o sırada bizim halkı "Hakasa" döndürüp, yazıya geçmişler. "Hakas" kelimesini öğrenimli kişiler (N.Kozmin, S .Moynagaşev) Çin yazmalarında bulmuşlar. Tan sülalesi zamanından kalan kaynaklarda (IX-X yüzyıllarda) bizim yurdumuzdaki Kırgız Hanlığından bahsedilmektedir. Çinliler "Kırgıs" kelimesini doğru şekilde telaffuz edemeyerek "hyagas", "syatsyası" demişler. Gerçekten de efsanelerde Kem ırmağı boyunda Kırgızların uzun zaman yaşadıklarından bahsedilmektedir. Abakan civarındaki eski su yolları "Hırgız arığlan" (Kırgız arkları, kanalları), "Hırgıs çolı" (Kırgız yolu) diye adlandırılıyor. Töö civarında demir madeni çıkan yerler "Kırgızların yaptığı yerler" oluyor.Tabat kavşağında "Hırgıs oramnarı" (Kırgız hendekleri) denen yer var. Orada Moğollarla savaşmışlar. Üüs ırmağı kıyısındaki düzlüklere "Hırgıs tarlağları" (Kırgız Tarlaları) diyorlar. Taşla yapılan mezarları "Hırgıs söökteri" (Kırgız mezarları) diye adlandırıyorlar. Aynışekilde "Kırgız Mezarları" Töö 11Budak,Feyzullah. Kırgızistan Dünü. Bugünü, Yarını Yeni Türkiye 16Türk Dünyası Özel Sayısı.Temmuz-Ağustos 1997, s. 1254 12 Ergin,Muharrem. Orhun Abideleri. 24.baskı,İstanbul, 1999, s. 17-23 13 Kızlasov.Leonid.R.Drevnyaya i Srednevekovaya İstoriya Yujniy Sibiri. Abakan.1991 ,s.47 14 Kızlasov,Leonid.R.age. 1991.S.47 15 Kızlasov,Leonid.R.age. 1991.S.52 16 Kızlasov,Leonid.R.age.l991,s.52-53

 ------------------ 
civarında, Polit köyü yanında, Üüs kıyısındaki Hozanah denen yerde, Taar bey dağının eteğinde, Çul'daki köyün yanında ve başka yerlerde de var. Fakat "Hakas" tarlaları, kanalları, hendekleri, yapılı yollarıyla hiç karşılaşmıyoruz. "Hakas" Çin kelimesi. Bizim büyüklerimiz bu kelimeyi doğru da telaffuz edemiyorlar. "Hahas" diyorlar. Bu anlaşılabilir, başka milletin kelimesini telaffuz etmek güç. Fakat o zaman halka kendi adı çok gerekli idi. îster o Çinceden alınmış olsun, isterse telaffuz etmek zor olsun. Çinceden alınan söz bizim halkımızı tarihine döndürmüştür. Burada yaşayan halkı birleştirmiş. Kendi adını yitirmiş, baskı altında yaşayan halka bu büyük bir güç kazandırmış. Bu yüzden "Hakas" adını geri almak, o za-manda büyük bir başarı olmuş. Şimdi, herkesin "Hakas" sözünün nereden çıktığını bildiğini düşünüyorum. Biz Çin kelimesiyle adlandırılmışız, "Hakas" kelimesinin Hakasçadaki karşılığı "Kırgız"dır.

 Bu yüzden biz Hakas-Kırgız oluyoruz. 1207 yılında Cengiz Han, bütün Moğol oymaklarını birleştirip, gücü kendi eline almış. Böylece, bütün Moğolların başı olmuş. Adını anmak, kutuna dokunmak korkunç olmuş. Cengiz Hanın dünyayı talan edip, titrettiğini herkes biliyor. Bizim yurdumuz ise Cengiz Hanın en yakın komşusu. Kırgız devletiyle savaşmak için Cengiz Han büyük oğlu, ToçıHanı göndermiş. Böylece XIII. Asırda Moğollar, Kırgız hanıyla savaşıp, devleti parçalamışlar. Bağımsız Kırgız halkı Moğol hâkimiyetine girmiş. 1293 yılında Kubilay Han (Cengiz Hanın torunu) Kırgızların yarısını, Mançurya'ya sürgüne götürmüş. Kalanlar Moğol hanının bir bölgesi olmuşlar. XV-XVII. yüzyıllarda Kırgızlar, yeniden güçlenip, Kem kıyısındaki oymakları yeniden birleştirmişler. Böylece onlarının yönetimiyle Hongoray-Hooray adında yeni bir devlet oluşmuştur. Buna XVII-XVIII. yüzyıllardaki belgeler tanıklık etmekteler. F.İ. Stra-lenberg'in yaptığı Sibirya haritasında Yenisey civarı "Hon-goray" yeri diye adlandırılıyor. Buradaki Moğol hak-imiyeti bittikten sonra XV-XVI. Asırlarda, Hongoray-Hooray bütünlüğü yeniden kurulmuştur. Bu birleşen halkıKırgız soyundan beylerin yönettiği açık. O zamanki belge-lerde bizim yurdumuz bazen "Kırgız yeri" bazen "Hooray yeri" diye adlandırılıyor. XVII. asırda ilk Rus elçileri Kırgız yerinin başını ""Kırgız Hanı" diye adlandırıyor.

 Ab-akan şehrinin kurulması hakkında şöyle yazıyorlar: "Hon-goray yerinin ortasında Rus kişiler şehir kurmuşlar." XIX. asrın başında büyük Fin bilim adamı A.Kastren "Hızılçarzar (Krasnoyarsk)'ta vergi ödeyen Tatarlar Hon-goray kelimesiyle anlatılıyor." şeklinde yazıyor. Fakat onlar yeni birleşen toplumu Kırgız diye adlandırmıyor? Bu eski Kırgız devleti olmadığından herhalde. Bu yeniden birleşen, yeniden kurulan bir devlet. Onu yiğit Kırgızlar da birleştirmiş olsa Kırgız adınıvermemişler. Moğol Hanı, Çin Hanı, Rus Hanı belgelerinde Ha-kasyayı "Hongor" veya "Hongoray" diye adlandırmışlar. Günümüz Hakas dilinde "Hongoray" yerine "Hooray" den-mekte. Bizim dilimizde -ğ-, -fi- seslerinin bazen düştüğü herkesçe biliniyor. Örnek verecek olursak Mongol> Mool, tanah>taah (Kızıl ağzında), oğlı>ool, ahsı>aas. Hooray, Hakas kelimesi. Buna benzer kelimelerle Türk boylarının adlarında çok karşılaşıyoruz: Uygur, Hungar, Bulgar, Kurıkan vb... Şimdi komşu boylara dönelim, biliyor mu onlar bizim Hooray adımızı? Soyan (Tuva)lardan başlayalım: 1840'lıyıllarda A.Çihaçev Altay dağlarına gittiğinde, Soyanlar Hakas kelimesini bilmiyorlarmış, fakat "Soyan dağlarınıaşıp, kuzeye doğru gidersen Honru (Honğaray) adlı halkın yaşadığı yere ulaşırsın." Böylece onların bizim Hooray adımızı önceden bildiği görülüyor. Tilegler (Altaylar) bizi "Hoñıray-Sağay" diye adlandırıyorlar. Honıray'la Tileg (Altay) eskiden bir boy imiş, derler. Çıstañastarın efsanelerinde bizim boy Kırgız-Hooray oluyor. Bu yüzden komşu boylar "Hooray" adımızı biliyorlarmış. 

"Hooray" kelimesi hakkında bilgi verenlerin adlarınıyazayım: Çebodayev Pilen ihtiyar(Ashıs), Tyukpeyev Öski ihtiyar (İs Piltiri), Yangulov Meyespek (Hara Höl), Ulçugaçev İ. (Hogaylar köyü), Çebodayev Kazonay ( (Matkiçig), Burnakov Toyban (Kindirlig), Solomaçev İlya (Hızıl Has), Kızlasova Abdakin nine (Hoyza), Bıtotov F.G. (Üs Çul), Şuşanaçev İ.V. (Ağban), Sunçugaşev Silke (Ç Ashıs), Kongarov Sohan (Salgınnar köyü), Tugujekova Mayra (Ağban) vb... Çebodayev Kazonay, sağlığında, bana "Hooray" hakkındaki efsaneyi anlattı. -Hooray ne demektir? -diye sordum. Kazanoy ihtiyar şaşırdı: -"Yavrum sen nasıl bilmezsin? Tadarların (Hakasların) eski adı Hooray imiş!" Daha sonra başkalarından da çok sordum: Ne idi Hooray? Seektig'de yaşayan Ulçugaçeva Manu nine dedi: TolıHooray halkı, Hakas halkı imiş! Kindirlig'deki Sagalakov Taars ihtiyar "Hooray, biz oluyoruz" dedi. Sonra da buna ekledi:"Soyan dağlan bizim dilimizde Sabına sıradağlarıoluyor. Güney tarafı Soyan Sabınazı diye adlandırılır, Han Tiğir suyundan berisi ise Hooray Sabınazı." Şarkılarda rastlıyoruz: "Hooray'ın yaşadığı yerde, acıçekmeyen boy yoktur.", "Düğmelerini çözmekten korkuyorsun, Peserey, Hooray halkım geldiğinde, niçin korktun,Peserey." Peserey şarkısını Kuybışev sovhozunda yaşayan Çaptıkova P.P. söylemiş. (OğullarıŞaşa, İvan Abakan'da yaşıyorlar.) Hooray kelimesi şarkılardan başka, ağıtlarda, bilmecelerde, efsanelerde, kahramanlık destanlarında 

--------------------
 karşımıza çıkıyor. Burada hepsini yazamayız. Birkaç örnek verelim: "Al Hooray (Bütün Hakasya) sesli, Kazan boylu (bilmece- guguk) Tutatçikova Marfa nineden dinledim. O Arsan köyünde Tutatçikov İbden ihtiyarın karısı imiş. "Dokuz köşe Toh Hoorayda bir şey olmamış." (Burnakov Simonka'nın karısından dinlediği söz, Oot Piltiri), "Toh Hooray'a söz^)lmayın." (Sunçugaşev Silke,Ç Ashıs) ve başkaları... Kahramanlık destanlarında: "Toydaki halk kaynaşıyor, Toh Hooray devamlı gülüyor. (Altın Çüs, s.80) Toy düğün bitiyor, Toh Hooray dağılıyor. (Altın Çüs, s.56) "Dünyayı bütünüyle görüyor, Tile Hooray'ın çevresine bakıyor. (Destancı Sırgaşev K. Hızıl Suğ). Yiğit cesur alplar için söyle konuşuyorlar: Uzun boylu, yoğun tokmak belikli, Toh Hooray yüzlü, doğan gözlü" (Kulagaşev Obdo) ve başkaları. Kamların alkışlarında "Çit dibini gözlüyorsun, Tile Hooray'a dağılırsın" (Katanov, N.F., s583). Kam kişi bir kişinin öleceğini veya sağlıklı olacağını söylerken:"Köy halkını deneyin, Toh Hooray'ı çevreleyin!" (Nerbışev Tikper, Kiçig Nonıp).. Hooray hakkında bilinenleri burada bütünüyle veremesek de görüldüğü gibi pek çok var. Dilde kalan tanıkları ne yapacağız? Dönelim Kırgız hanlığından sonra kurulan Hooray Hanlığına. Bilim adamları Hooray hanının feodal devlet olarak görüyor. Burada bize şaşırtıcı gelen nedir? Niçin "Hooray" sözü unutulmuştur. (Bu sözü S.D.Moynagaşev bilmiyor olmalı). Niçin biz Çinlilere ait bir kelimeyle anlatılmışız. 

Peki bizim kendi gerçek adımız, bizi niçin böyle ürkütüyor? XVII. asırda Asya'nın göbeğinde Moğolların Altın Hanı, Oyrat Hanı (Çungarya) güçlü hanlar imiş. Kuzeyden Rus Hanı sıkıştırıyor. Hooray'ın etrafına şehirler kuruyor: Tom (1604), Aba (1618), Kızılyar (1628) Kanskay (1636) Açıh şehri... Moğol Hanı, Çungarya Hanı, Rus Hanı, hepsi de Hoo-rayların zengin yurduna dişini batırırdı, Ala doğan kuşu gibi, kapıp alırdı. Bu kargaşa zamanında Kırgız-Hooray'a biriyle birlik olmak, yardımlaşmak ihtiyacı doğmuş. Hoo-raylar Çungarya Hanıyla yardımlaşmış. Böylece Moğollarla, Çungarya savaştığında Çungaryanın (Oyrat Moğol!arı-Kalmuklar) yanında yer almış. Ruslarla, Hoo-raylar savaştığında Çungarlar (Oyratlar) Hoorayların yanında yer almış. Fakat 1703 yılında felâket gelmiş. O yıl, Kırgız-Hoorayların çoğunu Oyrat hanı Altayların ardınca sürgüne götürmüş. Kırgız-Hooray beyleri, bazen kendileri razıolmuş Oyrat yerine gitmeye, bazılarını zorla götürmüşler. Bunu doğru şekilde ortaya koyan belgeler henüz ortaya çıkmadı. Benim hesabıma göre Kırgız-Hoorayların yüzde yetmişi sürgüne gitmiş. Sonra yansı, tekrar yurduna dönse de, o sürgün bizim halkımız için büyük bir felâket olmuştur. O sürgüne gidenlerin nesilleri günümüzde bile Çin'de yaşıyor. Korkunç 1703 yılından başlamış bizim halkın acıgünleri. 

 Ruslara karşı koyacak alplar kalmamış. Rusların tahakkümü altına girdikten sonra, Rus belgelerinde "Kırgız Yeri", "Hooray Yeri", Kırgız-Hooraylar kayboluyor, onun yerine "Minsuğİnorodetstri" (Binsu Yerlileri), Yasaçnay Tatarin" (Yerli Tatarlar) adları ortaya çıkıyor. Gerçekte sahibi nasıl isterse, öyle adlandırır kendi kölelerini. Şimdi biz "Tadar" kelimesine geldik. Biz hâlâ da kendimizi "Tadar" kelimesiyle adlandırıyoruz. Peki nereden çıkmış bu "Tadar" sözü? Biz, Ruslar geldikten sonra bizim "Hooray" devletimizin dağıldığını, gözü güzel "Hooray halkının" adını yitirdiğini gördük. Onları Ruslar Abakan Tatarları, Üüs Tatarları diye adlandırmışlar. Zaman içerisinde bu söz içimize sinmiş. Halk da tahakküm altında, kendi adını unutup, kendini Tatar olarak adlandırmaya başlamış. Fakat burada halkın suçu yok. Zor günleri görünce, hayatta kalma ihtiyacı ortaya çıkıyor. Az da olsa, Kırgız-Hooray halkı susup oturursa, yanlış olur. Kendi yurdu için ne yiğitler, cesurlar hayatlarınıkaybetmişler. Şimdi biz kendimizi "Tadar" diye adlandırıyoruz. Rus'un verdiği adla yaşıyoruz. "Hakas" ise bizim dilimizde Kırgız demek. "Hooray" ise, Kırgızlardan sonra bizim yurdumuzda kurulan devletin ve onun halkının adı. Bu yüzden "Hooray" bizim son adımız oluyor. Şimdi halkın fikri kölelikten kurtuluyor. Halk bilmek istiyor: O kim oluyor, nereden çıkmış, nasıl onun tarihi. Şimdi biz görüyoruz ki Çin kelimesini (Yani "Hakas." E.A) sindiremedik. "Hakas" kelimesi kendi ömrünü doldurdu. 

Onun zamanı artık geçti. Şimdi ne olacak! "Kırgız" diye ad alsak, bu adla kardeş boy var, cumhuriyet de var. Bu yüzden uygun değil. Kırgız devleti parçalandıktan sonra, yeniden kurulan "Toh Hooray" en uygun ad diye düşünüyorum. Burada atalarımızın sözüne dönelim: "...Tadar (Hakas) halkından önceki boyu Hooray imiş. Dokuz kardeş Kırgız'dan dokuz bin Tola Hooray halk çıkmıştır. Çungarya'dan (Oyrat'tan) savaş çıkıp bu halkı Altay'm arkasına sürmüştür. Yolda giderken büyükler gençlere vasiyet ediyorlar: "Bu yolu, bu dağları unutmayın! Bir gün, Ata Hooray yurduna döneceksiniz. Büyük yurdumuz YazıHooray öksüz kalmasın! Hooray boyumuz kesilmesin!" Büyüklerin sözünü dinleyip, gençler, Oyrat'tan kaçıp, Hooray yurduna dönüyorlar. Buraya geldiklerinde hiçbir şey bulamıyorlar. Her şey savaşta talan edilmiş. Yeniden yurt tutup, ekin yetiştirip, mal besleyip, sönen ocağıyakıyorlar. Buğday yetiştirdiklerinde, değirmenleri yokmuş. Düz taş arasında ezip, o buğdayı un ediyorlar..." Bakın, ne güç! Hayata nasıl sarılıyorlar! Kimsesiz yerde yeniden yurt tutuyorlar! Her şey yeniden! Şimdi biz, onlardan kalan torunlar, niçin ailede söylenen "Hooray" adımızdan utanalım? Çin kelimesinden -

--------------- 
daha aşağı değil. B u söze saygı gösterip, almak gerek! Hooray bizim halk tarihimizin tanığı. Biz gördük, Rusların eline girmeden önce, bütün farklı boylar bir ad altında birleşmişler. Güzel gelse de, kötü gelse de o, boylarımızın gerçek adı. Onlar böyle adlandırılmış, onlar seçmiş bu adı. Biz onları yargılayacak değiliz. Onu unutmamalıyız. Atalarımızın vasiyetini bizden önceki nesiller nasıl yerine getirdiyse, biz de öyle yerine getiririz. Uyan, alp Hooray halkım! Seninle birlikte Kırgız-Hoorayların güçlü kanı. 

 Bitmeyecek Tolı Hooray olsun! Tükenmeyecek Tümen Hooray olsun!17XX. asrın başına gelindiğinde bütün Rusya'da olduğu gibi, Hakas topraklarında da iç siyasî çekişmeler başlamıştı. 1917 yılında Bolşevikler "Barış, toprak, ekmek!", "Bütün halklar birleşin!" sloganlarıyla, çeşitli bölgelerde heyetler, meclisler teşkil etmeye başlamışlardı. 1918 yılının 25 Nisanında "Minusinsk Meclisinde" tüzük hazırlandı. 1923 yılında Hakasya'nın bölgenin kazası, 1925 yılında ise bölge (Okrug) olması kararı verildi. "1930 yılı başında Hakasya'nın 63,8 bin km kare toprağı vardı. Bölge Askiz, Bograd, Taştıp, Çarkov, Çebakov olmak üzere beş kazaya (rayon) ayrılmıştı. Bölgedeki 112200 insanın %53 Hakas idi. 20 Ekim 1930 tarihinde Hakas Bölgesinin "Hakas Otonom Bölgesi" olmasına karar verildi."'81927 yılında "Hızıl aal" (Kızıl köy) sonradan "Lenin Çoh (Lenin Yolı) adıyla çıkmaya başladı. 20 Ocak 1931 tarihinde Ust-Abakan otonom bölgenin merkezi ilan edildi. Özellikle otuzlu yıllarda olmak üzere Hakasya Stalin soykırımından da fazlasıyla nasibini aldı. 

 "1934 yılında ortaya çıkarılan Turancı Teşkilatın soruşturmaları ondan sonraki yıllarda da sürdürülmüş 1937 yılına gelindiğinde on binlerce Hakas yargılanmıştı. Üç yıl boyunca süren operasyonlarda milliyetçilerin komünist parti ve devlet üst düzey görevlilerin de arasına girdikleri ortaya çıkmıştır. 1937 yılı Hakasya Komünist Partisi Kongresinde 3 vilayet başkanı, 6 icra komitesi üyesi, 15 ilçe parti başkanı, 19 fabrika müdürü, 5 gazeteci, 8 hakimin de içinde yer aldığıbinden fazla kişi milliyetçi oldukları gerekçesiyle tutuklanmıştı. Tutuklananlara çok ağır cezalar veriliyordu. Örneğin Hakasya'da yalnızca 27 Kasım 1937 günü, yani bir gün içinde 137 kişi yargılanmış ve bunların 107'si idam edilmiş, kalanları on yıl ağır hapisle cezalandırılmışlardı... Hakasya'da toplam kaç kişi yargılandı? Bunun kesin bir cevabı hala yoktur. Fakat Hakasya'da Sovyet baskılarından zarar görmeyen aile yok gibidir. Sene 1990'dan 1994'e kadar daha önce hüküm giymiş Uç bin kişi, Moskova mahkemeleri tarafından haksız yere hüküm giydikleri kabul edilerek tazminat aldılar. Kolhozlaştırma süresinde Hakasya'da toplam iki bin aile sürgüne gönderildi. Bu yaklaşık on bin kişi demektir. Sürgün edilen Hakasların yerine sürgün edilen Almanlar, Kalmuklar, Çeçenler, İnguşlar, Polonyalılar ve Rus Kazaklar gelip yerleştiler Bu baskı ve yok ediş tarihi Türk yurdu Hakasya'da Hakasları bugün % 11 oranına indirdi" w "Hakasya'da modern millî hareket çalışmaları (Eski Sovyetler Birliğinde "yeniden kurma" dönemi nedeniyle) 1988 yılında Hakas siyasî organizasyonu "Tun"un (Öncü) kurulmasıyla başladı. 10-11 Ağustos 1990 tarihinde Tun'un teşebbüsüyle Hakas Halk kongresi toplandı. Hakasların hayatını sürdürmeleri, zora girdiğinden kongre yapılmıştır. (Kim kendi topraklarında artık "misafir" olmuştur.")... 

 Kongrede Hakas Özerk Bölgesinin Hakas Özerk Cumhuriyeti yapılması kararı alındı. Bir yıl sonra 3 Temmuz 1991 tarihinde Rusya Federasyonu Cumhurbaşkanı Hakasya'nın Özerk Cumhuriyet statüsünü onayladı... Ekim devriminden önce Hakasya'da sadece dokuz köyde "yabancı" okulları vardı. Bu okullarda eğitim Rusça verilirdi... Bugün var olan 270 okulun 69'unda Hakasça dersleri sadece orta okula kadar verilmektedir."20İki bin yıldan fazla bir tarihe, kültüre, dile sahip, Türklerin en eski boylarından biri olan, Kırgızların torunları Hakaslar, bugün kendi ülkelerinde %11'lik bir azınlık durumundalar. Şehirleşme arttıkça, yeni nesiller kendi dillerini unutmakta, kültürlerine yabancıkalmaktalar. Sovyetlerin çöküşüyle birlikte diğer Türk boyları gibi Hakaslar da umutlandılar. Kültürlerini diriltmek, en azından yaşatmak için "Tun" gibi teşkilatlar kurdular. Ancak köylerde hayat şartlan zorlaştıkça, şehirlere göçmekteler, bu da Rus çoğunluk içinde kendi kültürlerinin gittikçe erimesine sebep olmaktadır. En önemlisi de dillerini kullanma alanları daralmaktadır. Buna rağmen, Katanov gibi bir dilciyi, Kızlasov gibi bir tarihçiyi, Maynogaşeva gibi bir folklorcuyu aralarından çıkaran Hakaslar, Kurbijekov ve Kadışev gibi hayaların torunlarıHakaslar gelecekte de kültürlerini, dillerini, kimliklerini korumak için gerekli çabayı göstereceklerdir. 17 Butanayev Viktor.Y. Butaneyeva, t.İ. Hooray Çonnıfi Törelden, Abığan, 1996, s.3-11 18Tugujekova.V.N.İzlstoniHakasiiSovetskiyPeriodl917-1991gg.Abakan, 1993, s.29 19 Deliömeroğlu.Yakup.agm. s. 1577-1578 20 Butaneyev. Viktor. age 1995, s .35

03 Mart 2016

Gizlenen Hakasya Raporu: Altın Boynuz



Gizlenen Hakasya Raporu: 


 HAKASYA TÜRKLERİ

Hakas Türkleri sırf coğrafî yayılım sahasına göre eskiden Abakan yahut da Yenisey Türkleri adını almış olan Hakaslar, Hakas Özerk Türk bölgesinde yaşamaktadırlar. Kırgız ve Sağay gibi iki önemli kolu bulunmaktadır. Çin kaynaklarında bu Kırgız boyuna Heges denildiği için aydınlar ülkelerine Hakas adını vermişlerdir. Hakas tabiri bugünkü adlandırmada; belirli bir uyruğu ifadeden uzak olup, daha ziyade birkaç Türk ağzı karması için kullanılmıştır. Buraya dahil edilen boylar da Sağay, Beltir, Kaç, Koybal, Kızıl, Şor, dolayısıyla Sarı Uygur, Kamasin, Çulim Türkleri olmuştur. Ayrı ayrı sayılan adlar sadece her yerde görülen kabile adlarıdır. Yoksa hepsi Türk’tür. Boy ve soy adlarına göre şu kabilelere ayrılırlar: Sağaylar, Beltirler, Kaçlar, Koyballar, Şorlar, Kamasinler, Çolim ve Çatlar.
Tarihte 6. ve 14. yüzyıllarda bağımsız bir devlet olan Hakasya 18. asrın başında Rus işgaline uğramıştır. 1930’da özerk bölge olarak kurulan Hakasya, Krasuoyarsk bölgesinin vesayetine sokulmuştur. 1991’de Rusya Federasyonu’nun kararıyla Krasuoyarsk’ın vesayetinden çıkmış, cumhuriyet statüsüne kavuşmuştur. Hakasya Türk Cumhuriyeti’nde yüzden fazla halk yaşamaktadır. Hakasya Sayan, Altay dağlarının bir parçasıdır. İçinden dünyanın en büyük nehirlerinden biri olan Yenisey (Kimsuyu) ırmağı geçmektedir. Ülkenin 2/3’si dağlık olup halkın çoğu Abakan ve Yenisey nehirlerinin kenarında yaşamaktadır.
Türkçe konuşan Hakasların asıl adı Koraylar (Hooraylar)dır. Hakas dili Türk dilinin Uygur-Oğuz grubuna dahildir. Uygur Türkçesine yakın bir dille konuşan Hakas Türkleri Hıristiyan olmakla birlikte Şamanist inanış ve adetlerine devam etmektedirler.
Şahane ormanlar, göller, bozkır ve dağların birleştiği bölgede yer alan Hakasya uygun tabiat şartları, yer altı kaynakları, çeşitli metaller ile ilginç bir Türk ülkesidir. Hakasya güçlü bir ekonomi ve ziraate sahiptir. Yer altı zenginliklerini değerlendirmiş, su kaynakları bol olan bir ülkedir. Yenisey üzerinde inşa edilen Sayan-Şuşenskoye santrali Rusya’nın en güçlü hidroelektrik santralidir. Her biri 64 MV’lık 10 gruptan oluşan santral yılda 24 milyar KV elektrik sağlar. Makine endüstrisi Abakan’da yoğunlaşmıştır. Hakasya’nın ulaşım sistemi az gelişmiştir. Yenisey ve Abakan nehirleri ulaşımda kullanılır.
Hakaslar yüksek oranda Rus nüfusu arasında millî benliklerini dilleriyle korumayı başarabilmiş bir topluluk özelliği de göstermektedir. Güney Sibirya’da yaşayan en eski Türk topluluğu olan Hakaslar kendi ana dillerine dönmeye başlamışlardır.
COĞRAFÎ YAPI: Hakas Cumhuriyeti’nin yüzölçümü 61.900 km.’dir. Başkenti Abakan’dır. Doğu ve kuzeydoğusunda Krasnoyarsk eyaleti, güney ve güneybatısında Altay Muhtar Vilayeti, güneydoğusunda Tuva Muhtar Cumhuriyeti, batı ve kuzeybatısında Kemerova vilâyeti yer alır. Yenisey ırmağının kollarından Abakan ırmağı bölgenin ortasından geçer. Kapalı havzada kurak ve sert bir kara iklimi hâkimdir. Bu nedenle alçak kesimler bozkırlarla kaplıdır. Dağlık kesimler çam, köknar ve ladin ormanlarıyla doludur. Geniş bozkırlar ise 1954’ten sonra tarıma açılmıştır. Ülkenin % 66’sı dağlıktır. 1960’ta ulaşıma açılan Güney Sibirya demiryolu Abakan şehrinden başlar. Abakan şehrinde yaklaşık 158.000 kişi yaşar. Hakasya’nın diğer önemli şehirleri ise; Minusinsk, Çernogorsk ve Tuim’dir.
Nüfus

Hakasya Cumhuriyeti’nin nüfusu 1992 yılı itibariyle 569.000’dir. Fakat Hakas Türk nüfusu ise çoğunluğu Hakasya Cumhuriyeti’nde olmak üzere 62.875’tir. Bu cumhuriyette diğer 17.453 kişi ise yakın bölgelerde yaşamaktadır. Hakasların % 77,2’sinin Hakasya’da yaşamasına rağmen kendi cumhuriyetlerinde ekseriyeti sağlayamamakta, Hakasya nüfusunun ancak % 11,9’unu oluşturabilmektedirler. Cumhuriyette yaşayanların % 79,4’ünü Ruslar teşkil etmektedir. Ukraynalılar ise Hakasya’da nüfusun % 2,3’ünü teşkil etmektedirler. Yoğunluk km’ye 9,4, kişi Doğu Sibirya bölgesinde ortalama yoğunluk 2,3 kişidir. Başkent Abakan 18. yüzyılda kurulmuştur. Nüfusu 158.000, ülke nüfusunun % 27,1’dir. Yoğun baskılar sonucu kabul ettirilen Ortodoks Hıristiyanlıkla ilgili son vaftiz 15 Temmuz 1876 yılında Askiz köyünde yapılmıştır. Bu vaftizde toplam 300 kişi vaftiz edilmiştir. Böylelikle Hakasların tamamı şeklen Hıristiyan olmuşlardır. Ancak buna rağmen çoğunluk bugün Şaman dinine mensuptur. Hakas inanışlarına göre kâinat üç bölümden oluşmaktadır. Üstte Çagan, Çiri (Tanrı yeri), altta Ayna Çiri veya Erlik Çiri, ortada ise Künnig Çir bulunmaktadır.
Eğitim
Hakasya ve Yenisey bölgesinin Türk tarihi için çok değerli kültürel zenginliklerinden birisi, belki de en önemlisi Yenisey yazıtları olarak bilinen Türkçe kalıntı ve abidelerdir. Yenisey nehri civarında bulundukları için genellikle bu isimle anılırlar. Yenisey yazıtları yazıldıkları tarih itibariyle Orhun yazıtlarından daha eskidir. Yani 8. asırdan daha önce yazılmıştır.
Günümüzde Hakasya’da çeşitli kültür ve sanat kuruluşları mevcuttur. Hakasya Cumhuriyeti’nde 7 ana okulu, 269 ortaokul, 1 üniversite eğitim vermektedir. Yılda ortalama 15 bin kitap, 1 dergi (2200 tirajlı), 1 gazete yayınlanmakta; 250 kütüphane, 1 müze, 1 tiyatro ve 280 çocuk kulübü bulunmaktadır.
Hakas folklör malzemelerinin derlenmesi ve bir kısmının basılması 19. asrın 2. yarısına rastlar. Bu derlemeleri yapanlar M.A. Castrén, W. Radloff N.F. Katanov gibi Türkologlardır. W. Radloff’un ve N.F. Katanov’un derlemeleri Probenlerin 1-9 ciltlerinde basılmıştır. N.F. Katanov’un kendisi de Hakas Türklerindendir. N.F. Katanov’un bilimsel eserlerinden seçmeler, Türksoy tarafından 2000 yılında Türkiye’de yayınlanarak Türk dünyasının istifadesine sunulmuştur.
Hakas edebiyatı 2 ana kola ayrılır: Bunlardan birincisi yazıya geçirilmeden halkın ağzında gelişen halk edebiyatının (pazılbinbütken poeziya) çeşitli ürünleridir, ikincisi de çağdaş yazılı edebî türlerdir (Hoos-Literatura). İkinci türün Hakas edebiyatında yaygınlaşması Sovyetler Birliği zamanında olmuştur. Hakas halk edebiyatının başlıca ürünleri; kahramanlık destanları, masallar, maniler, efsaneler, atasözleri, bilmeceler, halk türküleri olarak sıralanabilir.
Ekonomi

Hakaslarda sanayi genelde madenciliğe ve orman ürünlerine dayanır. Ülkede bakır yatakları ta 18. yüzyıldan beri işletilmektedir. Ayrıca çok zengin demir (Abaza ve Teya), kömür (Çernogorsk), barit (Askiz) ve altın (Yukarı Çülim) maden yatakları bulunmaktadır. Rusların bölgeye yerleşmesi ile bakır madenciliği 18. yüzyıldan günümüze dek önemini korumaktadır. Ayrıca Hakasların en önemli uğraşısı koyun ve keçi besiciliğidir. Yulaf, darı, buğday ve patates tarımıyla da uğraşırlar. Ormanların çokluğu, kereste sanayinin önemli bir gelir kaynağı olmasına sebep olmuştur. Hakasya köylülerinin mevsime göre yer değiştirerek otlattıkları sürüleri vardır.
Sonuç

Hakas Türk topluluğu diğer Türk toplulukları gibi ortak benzerlikler göstermektedir. Hakas Türkleri örf, âdet, gelenek ve göreneklerini, kısacası kültürlerini günümüze kadar muhafaza etmişlerdir. Bu değerlerini yarınlara da taşıyacaklarına inancımız tamdır. Türk tarihi ve kültürü Türkistan’daki kaynaklarından itibaren çok iyi incelenmeli, ortak tarihî ve kültürel değerlerimiz ortaya konmalıdır. Bilindiği üzere Türkler ana hatlarıyla batıda Balkanlardan, doğuda büyük Okyanusa, kuzeyde Buz Denizinden, güneyde Tibet’e kadar olan sahada yaşarlar. Toplam 12 milyon km2’lik bir sahaya yayılmış olan Türklerin toplam nüfusu en basit hesapla 250 milyon civarındadır. Türkiye’den sonra en fazla demografik ve ekonomik potansiyele sahip olan Türk toplulukları Kafkasya ve Orta Asya’da bulunmaktadır. Türk toplulukları ve Türk dünyası için yapılacak en önemli iş, güzel Türkçemizin yaygınlaştırılması ve öncelikle dilde birliğin sağlanması olmalıdır.
Turan Can
Hakas Türkleri – Orkun Dergisi, 62.Sayı
1- Z.V. TOGAN: Umumî Türk Tarihine Giriş, 1981 İstanbul.
2- İ. KAFESOĞLU: Asya Türk devletleri, TDEK, 1992 Ankara.
3- F. SÜMER: Oğuzlar Tarihleri Boy Teşkilâtı Destanlar, 1992 İstanbul.
4- N.F. CAFEROĞLU: Türk kavimleri, 1983 Ankara.
5- N.F. KATANOV: Bilimsel eserlerinden seçmeler, Türksoy, 2000 Ankara.
6- Y. DELİÖMEROĞLU: Yeni Türkiye Türk Dünyası özel sayı, yıl: 3, sayı: 16, 1997 Ankara.
7- E. ARIKOĞLU: Hakas Türkleri Edebiyatı, TDEK cilt: 4, 1998 Ankara.
8- E. MÜTERCİMLER: Türkiye Türk Cumhuriyetleri ilişkileri modeli, 1993 İstanbul.
9- N. DEVLET: Çağdaş Türk dünyası, 1989 İstanbul.
10- H. LEYLAK: Orta Asya ve Kafkaslarda Türklerin demografik yapısı (20. yüzyıl), 2000 Ankara.
11- Y. GÜRBÜZ: Rusya Federasyonu Cumhuriyetlerinin Sosyo-Ekonomik profili, 1996 Ankara.
12- B.P. GOLDEN: Türk halkları tarihine giriş, 2002 Ankara.
13- R. ÖZEY: Dünya plâtformunda Türk dünyası, 1997 İstanbul.
14- Türkiye ve Türk dünyası, Harp Akademileri Komutanlığı, 1997 İstanbul.
15- T. CAN: Orkun dergisi, Kumuk Türkleri, sayı: 55, 2002 İstanbul.
16- Sovyetler Birliği sonrası bağımsız Türk cumhuriyetleri Türkiye ile ilişkileri, TOBB, 1992 İstanbul.
17- K. OCAK: Dünyada Türk Cumhuriyetleri Türk Halkları, 2002 Ankara.
18- F. BOZKURT: Türklerin dili, 1992 İstanbul.
19- Y. DÖNMEZ: Türk Dünyasının Beşerî ve İktisadî Coğrafyası, 1997 İstanbul.

ORTA ASYA'DA ABD, RUSYA VE ÇİN




ORTA ASYA'DA ABD, RUSYA VE ÇİN


02 Mart 2016

YEDİ BİLGEDEN SÖZLER


YEDİ BİLGEDEN SÖZLER 

I-Euagoras'ın oglu Lindoslu Kleobulos'un sözleri 
1-hiçbir zaman ölçüyü kaçırmamalısın. 
2-babayı saymak gerek. 
3-sık sık dinlemeli,çok konuşmamalı. 
4-yurttaşlarına en iyi ögütleri ver.
 5-isteklere gem vurmalı. 
6-asla zora başvurmamalı.
 7-çocukları egitmeli.
 8-halk düşmanını devletin düşmanı saymalı. 
9-şarap içerken köleni dövme,yoksa seni sarhoş sanırlar. 
10-dengin olan bir kızla evlen. yüksek soydan birini alırsan efendin olur,akraban degil. 

II. Exakesdides'in oglu Atinalı Solon'un özdeyişleri 
1-aşırıya kaçma. 
2-isteksizlik doguran isteklerden kaçın. 
3-çabuk dost edinme; edindiklerinide hemen terketme.
 4-boyun egmeyi ögrenmişsen, emretmeyide bileceksin. 
5-yurttaşlarına en hoşa gideni degil, en iyiyi salık ver. 
6-yakınlarına karşı hoşgörülü ol. 
7-görünmeyeni görünenden çıkar. 

III. Damagetos'un oglu Spartalı Khilon'un özdeyişleri 
1-kendini bil. 
2-ölenleri övgüyle an. 
3-yaşlıları say. 
4-alçak düşürücü kazanç yerine kaybetmeyi tercih et; 
çünkü kayıp bir kez acı verir,ötekiyse her zaman. 
5-öfkene hakim ol. 
6-yasalara uy. 
7-haksızlıga ugrarsan uzlaş. ama kötülük görürsen kendini savun. 

IV. Hekamyes'in oglu Miletoslu Thales'in sözleri 
1-kefaletin yoldaşı felakettir. 
2-kötü yoldan zengin olma. 
3-ana ve babana gösterdigin sevgiyi yaşlılıkta çocuklarından bekle.
 4-tembellik hoşa gitmez. 
5-kendine hakim olamamak zararlıdır. 
6-egitim eksikligine katlanmak zordur. 
7-zengin de olsan tembellik etme.
 8-acınmaktan çok gıpta edil. 
9-ölçülü ol. 10-herkese güvenme. 

V. Hyrrhas'ın oglu Lesboslu Pittakos'un Özdeyişleri 
1-uygun zamanı kolla. 
2-aklına koydugun işten kimseye söz etme,başaramazsan gülerler. 
3-karaya güvenilir,denize güvenilmez. 
4-kazancın gözü doymaz. 

VI. Teutamides'in oglu Prieneli Bias'ın Özdeyişleri 
1-insanların çogu kötüdür. 
2-işe yavaş giriş,başladıgına da sıkı sarıl.
 3-ne iyi niyetli ne de kötü niyetli ol.
 4-iyi bir iş yapmışsan tanrılardan bil, kendinden degil. 

VII. Kypselos'un oglu Korinthoslu Periandros'un özdeyişleri 
1-aceleci insan tehlikelidir. 
2-istekler geçicidir, erdemlerse kalıcı. 
3-iyi günde ölçülü,kara günde temkinli ol. 
4-annene ve babana layık oldugunu göster. 
5-dostlarına karşı iyi günlerinde de kötü günlerinde de hep aynı şekilde davran.


Kaynak: http://dusundurensozler.blogspot.com.tr

Zekâ, idealar ve varlık üzerine



Zekâ, idealar ve varlık üzerine  

1- Başlangıçtan beri bütün insanlar, zekâdan önce duyuları kullanırlar ve zorunlu olarak, işe duyulur nesnelerin izlenimini edinmekle başlamaktadırlar. Bazıları duyu izleniminde kalır ve hayatları boyunca onların ilk ve son şeyler olduklarına inanırlar; onların neden oldukları elem ve hazzın, iyi ve kötü olduğunu düşünürler; bunlardan birinin sürekli peşinden koşmanın ve öbürünü ortadan kaldırmanın yeterli olduğu kanısındadırlar. Onların arasında zekânın cılız ışığına sahip kişiler, hikmetin burada olduğunu iddia edenler vardır; onlar daha çok yere bağlı, doğuştan kanatları olsa da ağırlıkları çok yükseğe uçmalarına engel olan kuşlara benzerler. 

Diğerleri, ruhun üst bölümü onları hoş olandan (agreable) edebe uygun olana (honnete) götürdüğü için, bayağı nesnelerin biraz üstüne yükselirler; fakat üst bölgeyi görmeye güçleri yetmez ve erdemli sözlerine rağmen, pratik fiile; önce üstüne yükselmek istedikleri dünyanın nesneleri arasına yeniden düşerler; çünkü, başka sabit bir noktaları yoktur. Bunların dışında üçüncü bir insan grubu, yani güçlerinin üstünlüğü ve görüşlerinin keskinliğiyle Tanrısallığa erişmiş insanların grubu vardır; onlar bulutların ve dünya karanlığının üstü­ne yükselirler; bütün dünya nesnelerine yukarıdan bakarak orada ikamet ederler: Amaçsız bir uzun koşudan dönen insanların iyi yönetilmiş bir ülkeden hoşlandıkları gibi, bu gerçeklik bölgesinden hoşlanırlar.

 2- Bu bölge neresidir? Oraya nasıl varılır? Tutkun bir ruhmuz varsa ve eğer baştan beri gerçek felsefeye yetenekliysek oraya ulaşabiliriz. Güzeli yaratmak için çalışmak âşığın işidir. Fakat o bedenlerin güzelliğiyle yetinmez; ruhun güzelliklerine, erdeme, bilime, edepli uğraşılara, ve kanunlara doğru kaçar; ruhun güzelliklerinin nedenine ve daha yukarıya, bizzat kendinden dolayı güzel olan son bir basit terime varıncaya kadar, bu nedenden önce olan şeye yükselir. 

Onun ızdırapları daha önceki yerde değil; bu noktada diner. Fakat oraya nasıl çıkılabilir? Bunun için gerekli güç insana nereden gelir? Ona bu aşkı hangi söylem öğretecektir? Bunların cevabı şudur: Bedenlerin güzelliği kazanılmış gü­zelliktir; onlardaki güzellik bir maddedeki form gibidir. Çünkü güzelliğin süjesi değişir ve süje güzel iken çirkin olur. Sonuçta zekâ bize, bedenlerin, (güzellik ideasına ç.n.) katılmakla güzel olduklarını söyler. Bedenlerde güzelliği meydana getiren şey nedir? Bu, bir anlam da güzelliğin onlarda bulunuşudur. Diğer bir anlamda, bedenleri şekillendiren ve onlara güzelliği koyan ruhtur. 

Daha ne! Ruhun kendisi bizzat güzel midir? Hayır; çünkü bazı ruhlar ihtiyatlı ve güzel; diğerleri çılgın ve çirkindir. Ruha güzellik ihtiyattan gelir. Fakat ruha güzelliği veren şey nedir? Bu, bazan kendisi olarak kalan, bazan da kendisinden yoksun olan (kişisel ç.n.) zekâ değil de; Zekâ, Gerçek Zekâ değil midir? O halde Zekâ kendinden dolayı güzeldir. Bir ilk terim olarak zekâda durmak mı veya daha öteye gitmek mi gerekir? Zekâ, bize oranla, ilk ilkenin altında yer alır; İyinin giriş yolu olduğu için bize her şeyi tanıtır. Çünkü her şey Zekâdadır; fakat İyi mutlak birlik içinde kaldığı halde Zekâ, İyinin çokluktaki belirtisi, işareti, izi gibidir. 

3- Akla göre gerçek varlık ve hakikî öz olan bu zekânın mahiyetini, önce bu yüklemlere sahip olduğunu, başka bir yolla sağ­lamlaştırarak, incelemek gerekir. İtiraz edecek bazı kişilerin bulunmasına rağmen zekânın varlık olup olmadığını sormak şüphesiz gülünçtür; daha çok şunu araştırmak gerekir: Zekâ bizim söylediğimiz gibi mi, yoksa başka türlümüdür? 

Ayrı bir zekâ varmıdır veya yokmudur? Bu zekâ varlıklarla özdeşmidir değilmidir? Ve o, şimdi incelemek istediğim konu olan ideaları içerir mi içermez mi? Bir varlık dediğimiz şeyin kompoze olduğunu görü­yoruz; hiçbir varlık, ister zanaat ister tabiat ürünü olsun, basit değildir. Sun’î varlıklarda çelik, odun veya tahta vardır; zanaat kendinden gelen formu onlara kazandırarak, onlardan bir heykel, bir yatak veya bir ev yapmadan önce, onlar tam bir gerçekliğe sahip değildir. Tabiî bileşiklerden bazıları çok karmaşıktır; onlara bileşim (combinaison) denir ve onlar bileşen elemanlar ve form halinde ayrışırlar. 

Örneğin insan ruh ve bedenden ibaret bir bileşimdir ve cisimler ise dört unsurun bileşmesiyle oluşm uş­tur. Fakat bu unsurlardan her biri, bir madde ve ona form veren şeyden bileşmiş olarak bulunmaktadır (çünkü unsurların maddesi tek başına şekilsizdir); ve formun maddeye nereden geldiğini soruyoruz. Ruhun, kendi tarzında, basit bir varlık olup olmadığı veya onda madde veya form gibi her hangi bir şeyin bulunup bulunmadığı; zekânın ruhta, çelikteki form veya çeliğe form kazandıran zanatkâr gibi olup olmadığını araştırıyoruz. 

Aynı ilkeleri evrene taşıyarak, oradan, evrenin gerçek yaratıcısı ve Demiurgos’u olan bir zekâya yeniden yükseliriz. Formları kabûl eden dayanağın ateş, su, hava, ve toprak olduğunu; fakat onlara, bu formların başka bir varlıktan geldiğini ve (formların kaynağıç.n.) bu varlığın ruh olduğunu; ruhun dört unsurla ilişkili olduğu için, onlara dünya formu kazandırdığını, bu formun dört unsura ruhun bir bağışı olduğunu; fakat zanaat, zanaatkârın ruhuna nasıl aksiyon kuralları veriyorsa, yaratıcı ilkeyi ruha verenin zekâ olduğunu söyleyebiliriz. Nasıl ki, verdiği her şeyi sahip heykele form kazandıran bir heykeltıraş varsa; ruhun formu olan, forma göre iş gören bir zekâ vardır. Zekânın ruha kazandırdığı şey, o halde, kelimenin tam anlamıyla gerçekliğe yakındır; fakat bedenin (ruhtan ç.n.) aldığı şey, bir imaj, bir taklittir.

 4- O halde niçin ruhun ötesine kadar gitmek ve onu ilk terim olarak görmemek gerekir? Önce zekâ ruhtan farklı ve ondan üstündür; oysa üst terim tabiî olarak birinci terimdir. Sanıldığı gibi, ruhun, yetkin olduktan sonra zekâyı türetmesi doğru değildir. 
Eğer kendini güçten fiile geçiren neden olmasaydı, güç halinde bir varlık, nasıl fiil halinde bir varlık olacaktı? (Yoksa) tesadüfle mi? (Öyle ise) o zaman bu varlığın fiil haline geçmemesi mümkündür. Bunun için, ilk varlıkların fiil halinde olduklarını, kendi kendilerine yettiklerini ve yetkin olduklarını kabûl etmek gerekir. 

Yetkin olmayan varlıklar yetkin olanlardan sonradır; yetkin olmayan çocukların ergenlik çağına ulaşan babalarından türemesi gibi, yetkinliklerini türeticilerden alırlar; onlar ilk yaratıcılarına göre bir maddedir ve bu madde şekilsiz olduğundan, bir varlık olmakla tamamlanır. O halde ruh pasif olsaydı, bozulmayan her hangi bir şeyin olması; (eğer bozulmayan şey olmasaydı, her şey zamanın etkisiyle dağılıp yok olacaktı), sonuç olarak ruhtan önce her hangi bir şeyin bulunması gerekir. 
Üstelik ruh dünyada olduğu ve dünya dışında herhangi bir şeyi(n bulunduğunu ç.n.) kabûl etmek gerektiği için, bundan, ruhtan önce herhangi bir şeyin bulunduğu sonucu çıkar. Çünkü, dünyada olan her şey bir madde ve bir cisim halindedir, o halde dünyadaki hiçbir şey kendine özdeş değildir. İnsan cinsi ve yaratıcı ilkeler, ne ezelî, ne de kendilerine özdeş olacaklardır. Sonuç olarak, bu ve başka pek çok kanıttan, zekânın ruhtan, zorunlu olarak önce olduğunu anlıyoruz. 

5- Fakat zekâ gerçek anlamıyla alınırsa, onunla, güç halinde zekâ olmamadan zekâ haline geçen (böyle olmazsa yeniden, zekâdan önce başka bir zekâ isteriz) bir zekâyı değil; fakat bir fiil halinde ve ezelî olarak var olan zekâyı anlamak gerekir. Düşünme zekânın sonradan kazandığı bir şey olmadığından, bütün herşeye kendinden dolayı sahiptir ve sahip olduğu her şeye kendinden dolayı sahiptir. Kendisini kendisiyle düşündüğü için o, düşündüğü şeydir. Eğer zekâ bir gerçeklik ve düşündüğü şey de başka bir gerçeklikse, onun kendi realitesi, kendisi için düşünme objesi olmayacaktır; o fiil halinde değil güç halinde olacaktır. 

O halde bu gerçeklikleri (zekâyı ve düşünmesinin objesini ç.n.) bir birşünceyle onları ayırma alışkanlığımız vardır). Düşündüğü şey olduğunu kabûl edeceğimiz tarzda etkin olan varlık veya düşünme nedir? Bunun, gerçek zekâ olduğu açıktır; zekâ varlıkları düşü­nür ve onları var ettirir. 
O halde zekâ bu varlıkların kendisidir. Çünkü zekâ, onları ya başka yerde var olan, ya da kendisinde ve bizzat kendisi olan varlıklar olarak düşünür. Başka yer imkânsızdır. O halde onlar gerçekte nerededirler? Sonuç olarak Zekâ, hem kendini hem de kendindeki varlıkları düşünür. Sanıldığı gibi o, onları duyulur şeylerde düşünmez. Gerçekte belirli bir varlık için duyulur varoluş ilk (varoluş ç.n.) değildir. Maddedeki duyulur şeyin içinde olan form, gerçek formun bir imajıdır; baş­ka bir şeyde olan her form, bu şeye başka bir formdan gelmiştir ve bu başka formun imajıdır. 

Üstelik, zekâ evrenin yaratıcısı olmak zorundaysa, bu evren henüz var olmadığından, kendilerini meydana getirmek amacıyla, varlıkları düşünemeyecektir. Sonuç olarak bu varlıkların dünyadan önce var olmaları gerekir; onlar, başka varlıkların izleri değil; fakat ilk örnekleridir: ve onlar zekâ­nın özünün ta kendisidir. Yaratıcı ilkelerin yeterli oldukları söylenebilir mi? Onlar açıkça ezelîdirler; ve hem ezelî, hem de ihtirassız (impassible) olduklarını söylersek; onları, kendileriyle aynı (ezelî, ihtirassız) yüklemleri bulunan, alışkanlıktan, tabiattan ve ruhtan önce olan bir zekâya yerleştirmek gerekir. Çünkü bu üç şey sadece güç halindedir. Zekâ onun için bizzat gerçek varlıktır; ve onları başka yerde olan şeyler gibi düşünmez. Bizzat gerçek varlıklar zekâdan ne önce, ne de sonradırlar; fakat zekâ onların varoluşunun yasa koyucusu, daha doğrusu, yasası gibidir. 

O halde aşağıdaki formüller tamdır: “Var olmak ve düşünmek aynı şeydir”; “maddesiz varlıkların bilimi, objeleriyle özdeş­tir”; “kendimi bir varlık olarak kavramaya çalışıyorum”; hatırlama (reminiscence) teorisini de. (zekâda) hiçbir varlık dışarıda, mekânda değildir; fakat varlıklar ezelî olarak bizzat kendilerindedirler ve ne değişmeyi, ne de bozulmayı kabûl ederler; ve bunun için onlar gerçek varlıklardır. Doğan ve ölen varlıklar sadece geçici bir varlıkları vardır. Bu sonuncular değil de, öncekiler varlıklardır. Duyulur nesneler, katılma sayesinde, olduklarını söylediğimiz şeydir; nasıl ki çelik, çelik formunu heykeltıraşlık sanatından ve tahta, tahta formunu marangozluk sanatından almışsa, onların dayanakları da formu başka yerden alır; zanaat çelik ve tahtaya, zanaat (kâr)ın imajıyla nüfûz eder; fakat maddenin dışında kendi kendisiyle özdeş olarak kalır ve kendinde gerçek heykel ve gerçek yatağı korur. Cisimler de böyledir. 

Bu evrenin payına imajlar düşmüştür ve imajlar da imajı oldukları varlıklardan açıkça farklıdırlar. Dünyanın varlıkları değiştikleri halde, gerçek varlıklar değişmezler, bizzat kendileri olarak kalırlar; mekâna ihtiyaçları yoktur; çünkü büyüklükleri yoktur; onların zihinsel ve bağımsız bir varoluşları vardır; çünkü cisimler kendilerinden farklı bir varlık tarafından korunmayı (sürdürülmeyi) isterler. Fakat, kendiliklerinden ayakta duramayacak olan varlıklara harika tabiatıyla destek veren zekâ, kendine bir yer aramaz.

Sonuç olarak, zekânın varlıklarla aynı şey olduğunu söyleyelim; zekâ onları kendinde içerir; fakat bu, mekânda içerme değildir; onun bizzat kendi kendini içermesi ve onlar için, bir birlik olması anlamındadır. Dünyada bütün varlıklar bir bütün, bununla birlikte (birbirinden) ayrıdırlar. Aynı şekilde, ruhun kendinde hem birçok kesin bilgiler vardır, hem de bu bilgiler birbirine karışmaz. Ruh, istediği anda bu bilgilerden her birini, diğer bilgileri işin içine katmadan kullanır; her düşünme, ruhtaki diğer içkin düşünmelerle karışmaksızm etkin olur. Aynı şekilde ve Çok daha fazla, Zekâ, hem her şeydir, hem de her şey değildir; Çünkü her varlık özel bir kuvvettir. Zekâ bütün varlıkların hepsini, cinsin türleri veya bütünün parçaları içermesi gibi içerir. 

Yaratıcı ilke güçleri (forces seminales), Zekânın bir imajını verirler: Bir varlığın bütün özgün nitelikleri, bölünmez halde, tohum dadır; nedenler tohum da tek bir merkezde gibidirler, bir göz nedeni vardır; ve ellerin başka bir nedeni vardır. Sadece meydana getirdikleri organlara bakarak, nedenlerin farklı olduğunu görüyoruz. Türetici güçlerden her biri, parçalarla birlikte, kendinde bu parçaları içeren tam bir neden teşkil eder; bu nedenin maddeye benzeyen bir cismi, örneğin akıcı bir cismi vardır; fakat bütü­nüyle o tam bir formdur, türetici olan bir ruh çeşidine özdeştir; fakat türetici ruh, bir üst(ün)n ruhun im ajıdır. Bu tohumsal güce bazan tabiat (mahiyet) diyoruz; ateşin yarısı ışık olduğu gibi, tohumsal gücün yarısı kendinden önceki güçlerden ibarettir; o, mekanik bir itki aracılığıyla veya yukarıda çok sözünü ettiğimiz bu araçlar yardımıyla değil; fakat kendinde sahip olduğu nedenlerden haberdar ederek, maddeyi şekil değişikliğine uğratır ve bilgilendirir. 

7- Düşünen ruhtaki bilimlerden bazılarının (eğer onlara bilim demek gerekirse ve kanı adı onlara daha çok uygun değilse), duyulur bir objesi vardır. Bu bilimler nesnelerden sonra olduğu için, onların imajıdır. Diğer bilimler, yani gerçek bilimler, düşü­nülür bir objeye sahiptir. Düşünen ruh da dahil, onlar Zekâdan gelir ve hiçbir duyulur şey kavramı içermez. Bilim olarak, kavramına sahip oldukları nesnelere özdeştirler, onlar bizzat kendilerinde, düşünülür objelerine, bu objelerin düşüncesine sahiptirler. 

Çünkü Zekâ ilk varlıklara özdeştir; ezelî olarak kendi içinde kalır. Objesi karşısında, sanki ona önceden sahip değilmiş veya sonradan sahip olmuş gibi veya kendi kavrayışının dışındaki objeleri azar azar inceliyormuş gibi, tavır takınmaz. Bütün bunlar ruhun davranış tarzıdır. Zekânın kendisi hareketsizdir ve kendisindedir; o aynı zamanda her şeydedir; ve Zekâ, bir şeyi var ettiği için düşünmez. Ne Tanrı, ne de hareket, Zekâ onları düşündü­ğü zaman vardır. Sonuç olarak bir şey, zekâ onun kavramına sahip olduktan sonra olduğu şey olur veya olduğu şeydir anlamına alırsak, idealar düşüncelerdir demek doğru değildir. Çünkü kavramın objesi, bu kavramdan önce olmalıdır. Aksi halde zekâ, kavramının objesini nasıl düşünecektir? O nun kendini objesine vermesi rastlantı veya beklenmedik bir şey değildir. 

8- O halde düşünme, zekâdaki bir objeyi düşünmeyse, bu iç obje bir formdur ve bu ideadır. O halde idea daha nedir? Bir zekâ veya entelektüel bir cevherdir; her idea Zekâdan hiç de farklı değildir; bir Zekâdır. Zekânın tümü, bütün idealardan meydana gelmiştir ve ideaların her biri zekâların her biridir. Aynı şekilde bilimin tümü bütün teoremlerden oluşur ve her teorem bilimin tüm ünün bir parçasıdır; diğer teoremlerden yer bakımından ayrı değildir; fakat bütünde, bütünün, kendine özgü niteliği olan bir parçasıdır. Bu Zekâ bizzat kendindedir, hareketsiz, ezelî olarak, kendinin kendiyle tatmini demek olan, kendine sahiptir.

 Zekâyı varlıktan önce olan bir şey gibi düşünseydik, Onun varlıkları etkin olarak ve düşünerek meydana getirdiğini ve türettiğini söylemek gerekirdi; fakat varlığı, zekâdan önce olan bir şey gibi düşünmek gerektiği için, varlıkların düşüncede olduğunu; ateş fiilinin ateşe yakın olduğu gibi fiil ve düşünmenin, kendi fiilleri olarak Zekâya sahip olacak şekilde varlıkların yanında bulunduğunu kabûl etmek gerekir. Fakat varlık da bir fiildir. O halde zekânın fiiliyle varlığın fiili tek bir fiildir veya daha ziyade, Zekâ ve varlık tek bir fiil oluşturur. Varlık ve zekâ tek bir mahiyettir. Aynı şekilde, varlıklar, varlığın fiili, ve zekâ da tek bir mahiyettir; bu anlamda alınan düşünceler, idea, varlığın formu ve fiili tek bir mahiyettir; onları birbirinden ayıran, birini öbüründen önceymiş gibi düşünen biziz. Çünkü bizim bölüp parçalara ayıran zekâmız başka, ne varlığı, ne de varlıkları bölüp parçalamayan bö­lünmez zekâ başkadır. 

9- Bu tek bir zekâda, kendilerini düşünerek birbirinden ayırdığımız, şeyler nedir? Bir bilimin içerdiği her şeyi, bilimin birliğinde temaşa ettiğimiz gibi, bu şeyleri de kendi hareketsizlikleri içinde dile getirmek gerekir. Bu görünür dünya, bütün canlıları içeren bir canlıdır; varlığını ve özelliklerini başka bir dünyadan alır ve onun kaynağı olan dünya Zekâya indirgenir. O halde zekânın, dünyanın ilk örneğini içermesi ve düşünülür dünyanın, Platon’un Timaeios’ta Bizatihi Canlı adını verdiği dünya olması gerekir. Canlının, tohumsal nedenden ve bu nedeni barındıran maddeden ibaret olmasından dolayı, kendi kendine meydana gelmesi zorunludur. Aynı şekilde, (türetici neden ç.n.) kendinde bütün güçleri içeren zihinsel bir mahiyet olduğu için, eğer zihinsel mahiyetle bu mahiyeti almaya yetenekli varlık arasında hiçbir engel, hiçbir aracı yoksa, türeyen bu varlığın düzenlenmiş olması, bu (türetici) mahiyetin de söz konusu varlığı düzenlemesi gerekir. 
Fakat düzenlenmiş dünya, formları bölünme halinde içerir. Burada bir insan, başka bir yerde Güneş vardır. O zaman birde olan şey bütündür. 

10- Duyulur dünyada form olan her şey yukarıdan gelir; form olmayan şey de oradan gelmez. Dünyada tabiata aykırı, aynı şekilde, sanatta sanata aykırı hiçbir şey yoktur veya insan tohumu topallama nedenini içermez. Topallama bazan doğuştandır ve tohumsal nedenin güçsüz olmasından kaynaklanır; bazanda arızîdir, forma bir zarar vermedir. Dünyadaki, birbiriyle uyuşan bütün nitelikler ve nicelikler, sayılar ve büyüklükler, türemeler ve durumlar, etkin ve edilgin olmalar, ayrıntı olarak da, bü­tün olarak da, tabiata göre olmaktadır. Zamanın yerine ezelilik vardır. Zekâda yer, kavramların karşılıklı olarak birbirinin içinde olmasıdır (interiorite reciproque). 

Çünkü Zekâda her şey, hem kavramlardan anlayabildiğimiz şey, hem de daima entelektüel bir özdür; orada her varlık bu aynı veya başkası, hareket veya dinginlik, hareketli veya hareketsiz, cevher veya nitelik olsun, kendi payına düşen hayata sahiptir. Zekâda her şey cevherdir; çünkü her varlık, niteliği cevherinden ayrılmayacak şekilde güç halinde değil; fiil halindedir. Orada sadece duyulur varlıklara uygun düşen varlıklar mı veya başka birçok varlıklar mı vardır? Fakat önce sun’î objeler meselesini incelemek gerekir; fakat yukarıda kötülük yoktur, dünyamıza kötülük, gerçekte, bir eksiklikten, bir yoksunluktan, bir hatadan gelir. Kötülük, bir maddeye sahip olma biçimi veya forma ulaşma çabasmda başarısızlığa uğrayan maddeye benzer birşeye sahip olma tarzıdır.  

11- Resim, heykeltıraşlık, dans ve pantomim gibi bütün taklit etmeye dayanan sanatlar, bu dünyanın ürünleridir; çünkü onlar, hareketleri, formları ve görülür simetrileri taklit ettiklerinden ve başka bir bağlama yerleştirdiklerinden, duyulur bir modele sahiptirler. İnsan aklında olmasalardı, onları yukarıya kadar çıkarmak haksızlık olurdu. Canlı evrenin kuruluşunu anlamak için, hayvanlarda görünür simetriden hareket edersek, yukarıda, düşünülür varlıkta, yetkin simetriyi hem göz önüne getiren ve hem de temaşa eden melekenin bir parçasını kullanırız. Ritim ve armoniyi yansıtan müzik hakkında da aynı şeyleri söylemek gerekir; müzik, konusu düşünülür Ritim olan sanata benzer. Mimarlık, marangozluk gibi, duyulur objenin bütün üretici sanatları, simetriyi kullandıkları ölçüde, ilkelerini ve düşüncelerini yukarıdan alırlar. Fakat üretici sanatlar bu düşünceleri duyulur objeyle karıştırdıklarından, onların objelerinin, bütünüyle yukarıda değil de, insan ruhunda olduğu düşünülmelidir.

 Yukarıda, maddî bitkilerin büyümesine yardım eden tarımı da, bu dünyada sağlığı, bedenin gücünü ve iyi kuruluşunu inceleyen hekimliği de bulmuyoruz. Orada bütün canlıların hareketsiz ve ihtiyaçsız olmalarından kaynaklanan başka bir güç ve başka bir sağlık vardır. Hitabet, strateji, ekonomi, yönetme sanatı, fiillere güzellik katarak, bu bilimlerden her birine, yukarıdan ve orada olan bilimlerden gelen bir unsuru ekler. Düşünülür objeleri olan geometrinin ve en yüksek derecede varlıkla ilişkili olan hikmetin, yukarıya yerleştirilmesi gerekir. İşte sanatlar ve sun’î objeler hakkında söylemem gereken şey budur. 12- Fakat yukarıda bir insan ideası varsa, düşünen bir varlık ve sanatçı ideası da vardır ve aynı zamanda, zekânın ürünü olduklarından sanatlar yukarıdadır. Evrensellerin idealarının, Sokrates’in değil; fakat insan ideasının bulunduğunu söylemek gerekir. 

Fakat insan konusunda, ferdî insan ideasının olup olmadığını, incelemek gerekir; aynı şekilde bireyselliğin, herkesin yüz hatlarının aynı olmamasından ibaret bulunup bulunmadığını araştırmak zorundayız; örneğin birinin yassı burnu, diğerinin kartal burnu vardır. Bu iki burun şekli, insan türündeki farklılıklar gibi görülmelidir; aynı şekilde canlı cinsi arasında farklar vardır; fakat farkların bulunduğu dereceler maddeden kaynaklanır; aynı şekilde, ten farklılıklarının bazıları tohumsal nedenden, diğerleri de maddenin ve bölgelerin farklılığından gelir. 13- Geriye şu meseleyi koymak kalır: Yukarıda sadece duyulur varlıkların modelleri mi vardır; veya bizatihi insanın duyulur insandan farklı olduğu gibi, orada ruhtan ayrı bizatihi Ruh ve zekâdan ayrı bizatihi bir Zekâ var mıdır? 

Şunlara inanmamak gerektiğini söylemek zorundayız: Dünyada her şey bir modelin imajıdır; ruh, bizatihi bir ruhun imajıdır; bir ruh değer bakımından diğer ruhtan daha değerlidir; ve o (diğerinden değerli ruh), dünyada bile bizatihi bir ruhtur; fakat yukarıda olduğu zamanki anlamda ruh olamaz; bunların (doğru olmadığını) öncelikle söylemek zorundayız. Her gerçek ruh adalete ve itidale sahiptir; hatta ruhlarımızda gerçek bir bilim vardır. Bu bilim, ideaların duyulur yerdeki imajlarından ve yansımasından değil; fakat yukarıda olan ve dünyada, yukarıdakinden farklı bir tarzda olan şeylerden elde edilmiştir. Çünkü idealar bizden yerel olarak ayrılmış değillerdir; sonuç olarak ruh, bedenden ayrılır ayrılmaz, idealar gibi yukarıda olur; duyulur dünya tek bir yerdedir; fakat düşünülür dünya her yerdedir; o halde bu şekilde düzenlenmiş ruhun dünyada algıladığı her şey yukarıdadır. 

Sonuç olarak, duyulur şeyleri görünür şeyler anlamına alırsak, hem yukarıda duyulur dünyanın varlıklarına uygun varlıklar, hem de birçok baş­ka varlıklar da vardır; fakat ruhu ve ruhta olan şeyi de bu başka varlıklara dahil edersek, burada, yukarıda olan her şey vardır. 14- 0 halde, düşünülürde bütün varlıkları içeren Zekânın bu tabiatını, ilke olarak kabûl etmek gerekir. Eğer bu ilke gerçekten bir ve basitse ve bu varlıklarda bir çokluk varsa, bu ilke olma nasıl mümkündür? Çokluk birliğe nasıl eklenir? Bütün bu varlıklar nasıl vardır? Bu durumun sebebi nedir? Başka bir hareket noktası alarak söylemek gereken şey budur. Aşağıdaki güçlüğe gelince: Çürümenin, kirliliğin ve çamurun yukarıda ideaları var mıdır?

 Söylemek gerekir ki, zekâ, ilk ilkeden sadece en iyi şeyleri alır; oysa bunlar çürüme, kirlilik ve çamur ilk ilkede yoktur; Zekâ onlara sahip değildir; fakat Zekâdan pek çok şey alan ruh, ayrıca başka objeleri maddeden alır, maddeden gelen bu objeler de ruhun objelerinin bir parçasıdır. Fakat bu meseleler, birden çok olan nasıl çıkar? şeklinde ortaya konan güçlüğe yeniden dönersek daha açıkça incelenecektir. Zekâ tarafından değil; fakat duyulur objelerin bizzat kendi kendileriyle etkin olan rastlaşmasıyla meydana getirilmiş arızî terkipler, idealarda yoktur. 

Çürümenin ürünleri, ruhun, o takdirde başka bir şey meydana getirememesinden kaynaklanır; eğer başka bir şey meydana getirebilseydi, tabiî varlıkları meydana getirecekti; gerçekte o, gücü buna yettiği zaman tabiî varlıklardan bazılarını meydana getirir. Sanatlara gelince, insan tarafından tabiî objelere bağlanan bütün sanatlar bizatihi insandadır. Ruha gelince, şunu söylemek gerekir: Evrensel ruhtan önce kendi başına bir ruh vardır. Bu kendi başına var olan ruh, ya genel olarak hayattır veya ruh doğmazdan önce ve onun doğması için Zekâda bulunan bu hayattır.

Kaynak: http://dusundurensozler.blogspot.com.tr

Cevşen-ül Kebir, Hatim Duası


Cevşen-ül Kebir, Hatim Duası
اَللّٰهُمَّ رَبَّنَا ٭ خَلِّصْنَا ٭ وَ اَجِرْنَا ٭ وَ نَجِّنَا مِنَ النَّارِ٭ وَ عَافِنَا وَ اعْفُ عَنَّا وَ اَدْخِلْنَا الْجَنَّةَ دَارَ قُدْسِكَ مَعَ اْلاَبْرَارِ ٭ بِعَفْوِكَ يَا مُج۪يرُ ٭ بِفَضْلِكَ يَا غَفَّارُ ٭ وَ اَسْئَلُكَ بِحَقِّ هٰذِهِ اْلاَسْمَٓاءِ الْكَر۪يمَةِ الشَّر۪يفَةِ وَ الصِّفَاتِ الْجَل۪يلَةِ الَّلط۪يفَةِ اَنْ تُصَلِّىَ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَ عَلٰٓى اٰلِه۪ وَ صَحْبِه۪ بِعَدَدِ حَسَنَاتِ مُحَمَّدٍ بِسْمِ اللّٰهِ ٭ حَسْبِىَ اللّٰهُ ٭ لآَ اِلٰهَ اِلاَّ اللّٰهُ ٭ شَهِدَ اللّٰهُ ٭ قُلْ هُوَ اللّٰهُ ٭ مَا شَٓاءَ اللّٰهُ ٭ رَبِّىَ اللّٰهُ ٭ تَبَارَكَ اللّٰهُ ٭ تَعَالَى اللّٰهُ ٭ تَوَكَّلْتُ عَلَى اللّٰهِ ٭ فَسَيَكْف۪يكَهُمُ اللّٰهُ وَ هُوَ السَّم۪يعُ الْعَل۪يمُ ٭ سُبْحَانَكَ يَا لآَ اِلٰهَ اِلآَّ اَنْتَ اْلاَمَانُ اْلاَمَانُ لآَ اُحْص۪ى ثَنَٓاءً عَلَيْكَ اَنْتَ كَمَٓا اَثْنَيْتَ عَلٰى نَفْسِكَ ٭ يَٓا اَللّٰهُ ٭ يَا رَحْمٰنُ ٭ يَا رَح۪يمُ ٭ يَا غَفُورُ ٭ يَا شَكُورُ ٭ اَسْئَلُكَ بِمَٓا اَحْصَيْتَهُ عَلَيْكَ مِنْ اَسْمَٓائِكَ الْحُسْنٰى وَ صِفَاتِكَ الْعُلْيَا وَ كَلِمَاتِكَ التَّٓامَّةِ اَنْ تَغْفِرَل۪ى وَ لِوَالِدَىَّ وَ لاُسْتَاذ۪ى سَع۪يدِ النُّورْس۪ى وَ لِطَلَبَةِ رَسَٓائِلِ النُّورِ وَ لِجَم۪يعِ الْمُؤْمِن۪ينَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ وَ الْمُسْلِم۪ينَ وَ الْمُسْلِمَاتِ اْلاَحْيَٓاءِ مِنْهُمْ وَ اْلاَمْوَاتِ وَ تَرْحَمَنَا رَحْمَةًتُغْن۪ينَابِهَا عَنْ رَحْمَةِ مَنْ سِوَاكَ مِنْ خَلْقِكَ وَ اَنْ تَقْضِىَ حَوَايِجَنَا وَ تُعْطِيَنَا سُؤَالَنَا فِى الدُّنْيَا وَ اْلاٰخِرَةِ وَ تَخْتِمَ لَنَا بِالسَّعَادَةِ وَ الشَّهَادَةِ وَ الْكَرَامَةِ وَ الْبُشْرٰى عِنْدَ فِرَاقِ الدُّنْيَا وَ تَجْزِىَ مُحَمَّدًا صَلَّى اللّٰهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمَ عَنَّا مَا هُوَ اَهْلُهُ وَ مُسْتَحَقُّهُ وَ اَنْ لاَ تَكِلَنَا عَلَٓى اَنْفُسِنَا طَرْفَةَ عَيْنٍ وَ لآَ اِلَٓى اَحَدٍ مِنْ خَلْقِكَ وَ تُصْلِحَ لَنَا شَاْنَنَا وَ اَنْ تَحْرُسَنَا بِعَيْنِكَ الَّت۪ى لاَ تَنَامُ وَ تَحْفَظَنَا بِرُكْنِكَ الَّذ۪ى لاَ يُرَامُ يَا ذَا الْجَلاَلِ وَ اْلاِكْرَامِ وَ اَنْ تَصْرِفَ عَنَّا وَ عَمَّنْ عُلِّقَ عَلَيْهِ هٰذِهِ اْلاَسْمَٓاءُ اٰفَةَ الْجِنِّ وَ اْلاِنْسِ وَ الشَّيَاط۪ينِ وَ زَلْزَلَةَ اْلاَرْضِ وَ دَكْدَكَةَ الْجِبَالِ مِنْ خَشْيَتِهِ وَ اٰفَةَ الطَّاعُونِ وَ الْوَبَٓاءِ وَ عَيْنَ السُّٓوءِ وَ وَجَعَ الْجَوَارِحِ وَسَٓائِرَ اْلاٰفَاتِ و تَحَفْظَنَا مِنْ كُلِّ شَرٍّ وَ سُٓوءٍ وَ تَرْزُقَنَا السَّلاَمَةَ وَ الْعَافِيَةَ وَ الْخَيْرَ فِى الدُّنْيَاوَ اْلاٰخِرَةِ بِرَحْمَتِكَ يَٓا اَرْحَمَ الرَّاحِم۪ينَ وَ صَلَّى اللّٰهُ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَ اٰلِه۪ وَ صَحْبِه۪ٓ اَجْمَع۪ينَ وَ الْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَم۪ينَ
Ey Allah’ım, ey Rabbimiz! Bizi Cehennem ateşinden halâs eyle, muhafaza et, necat ver!
Allah’ım, bize âfiyet ver, bizi affet, bizi iyilerle birlikte pâk ve temiz diyarın olan Cennete koy. 
Bunu sadece affınla yap, ey kullarını azaptan koruyan Mücîr! Fazıl ve kereminle olsun, ey bütün günahları bağışlayan Gafur!
Ben, şu kıymetli ve şerefli isimlerinin, şu yüce ve lâtif sıfatlarının hakkı için istiyor ve yalvarıyorum ki, Efendimiz Muhammed Aleyhisselâtü Vesselâma, onun yaptığı iyilikler sayısınca salât ve selâm eyle! 
Allah’ın ismiyle. Allah bana kâfi. Allah’tan başka ilâh yok. Allah her şeye şahit. De ki; O Allah’tır. Allah’ın dilediği olur. Rabbim Allah’tır. Allah’ın şânı yücedir. Allah âlîdir. Allah’a tevekkül edip güvendim. Allah onlara karşı sana kâfidir. O her şeyi işiten ve bilendir.
Bütün kusurlardan münezzehsin. Ey kendisinden başka ilah olmayan Allah’ım! Eman ver bize, eman diliyorum. Sana olan medih ve senâları sayıp dökemiyorum. Sen, Zâtını övdüğün gibisin. 
Ey bütün kemâl sıfatlarını taşıyan hakikî Ma’bud olan Allah! Ey bütün mahlûkata rızık verip merhamet eden Rahman! Ey ahirette sâlih kullarına lütuflarda bulunacak olan Rahîm! Ey bütün günahları bağışlayan Gafûr! Ey kullarının ibâdet ve şükürlerine bol mükâfatla karşılık veren Şekûr!
Zâtın için saydığın güzel isimlerin, yüce sıfatların ve eksiksiz kelimelerin hakkı için Senden istiyor ve yalvarıyorum ki, beni, anne-babamı, 
bütün erkek ve kadın mümin ve Müslümanlardan hayatta olan ve ölenleri bağışla!
Bize öyle bir merhamette bulun ki, Senden başkasının merhametine ihtiyacımız kalmasın! 
Dünyada ve ahirette ihtiyaçlarımızı yerine getir ve dilediğimizi ihsan eyle! Dünyadan ayrılırken son nefesimizi saâdet, şehâdet, ikram ve müjdeyle vermemizi nasip eyle! 
Bizim adımıza Hazret-i Muhammed Aleyhissalâtü Vesselâmı lâyık ve müstahak olduğu şeylerle mükâfatlandır. 
Gözümüzü açıp kapayıncaya kadar bizi ne nefsimize, ne de yaratıklarından hiç birine havâle etme! 
İşlerimizi ıslah edip, yoluna koy! Bizi, hiç zâil olmayan ilim ve sıyânetinle himâye eyle! Ayrı yaşanamayan desteğinle bizleri muhâfaza eyle, ey Celâl ve İkram Sahibi!
Bizden ve bu isimleri üzerinde taşıyan kimselerden cin, insan ve şeytanlardan gelecek âfetleri, yer sarsıntılarını ve Allah korkusundan meydana gelen dağ parçalanışlarını, tâun ve vebâ musîbetlerini, kem gözleri, vücut ağrılarını ve diğer felâketleri def eyle! 
Bizi bütün şer ve kötülüklerden muhâfaza et. 
Rahmetinle bize dünyada ve âhirette selâmet, âfiyet ve hayır nasip eyle, ey merhametlilerin en merhametlisi!
Allah, Efendimiz Hazret-i Muhammed’e (a.s.m.), onun âl ve Ashâbına sallât ve selâm eylesin!
Ezelden ebede her türlü hamd ve övgü, şükür ve minnet Âlemlerin Rabbi olan Allah’a mahsustur.

Silinmesin *T6952550267*DOSYA GÖNDERME FORMU(HUKUK)YARGITAY 20. HUKUK DAİRESİ BAŞKANLIĞINA ANKARADOSYAYA İLİŞKİN BİLGİLERMAHKEMESİKARAR TAR...