11 Nisan 2013

Mustafa Reşid Paşa ve Tanzimat


     
Mustafa Reşid Paşa ve Tanzimat
Okutman Ali ÇAKIRBAŞ
               Reşid Paşa (1800 - 1858) Osmanlı  devlet adamı, diplomat ve reformcusudur. Reşid  Paşa 13 Mart 1800‘de  İstanbul‘da   doğdu. Babası  BayezidII. evkafı  ruznamçeçisidir. Reşid Paşa okuma - yazmayı babasından öğrendi. Daha sonra medreseye devem etti. Ancak medreseden mezun olamadan  ayrıldı. Babasının vefatından sonra  eniştesi Ispartalı Seyyid Ali Paşa’nın himayesinde büyüdü. Arapça ve Farsçaya tam hakim olamadan medresden ayrıldı ve eniştesinin  yanında mühürdar olarak çalıţmaya başladı. Bu sırada eniştesi ile birlikte 1821 yılında  Mora seferine  katıldı. Reşid  Paşa’nın zeki ve kabiliyetli olması, onun bürokraside  kolayca yükselmesini sağladı. Ayrıca  Ali Paşa’nın da eski bir sadrazam olması onun işini kolaylaştırdı.[1] Mora seferi sırasında ordunun perişan durumunu gördü. Ve bir şeyler yapılması gerektiğine karar verdi. Ancak Ali Paşa’nın azledilmesi ile sıkıntılı bir hayat sürmeye başladı. Bu sırada bilgisini artırmakla meşgul oldu. 1828’deki  Rus harbi sırasında orduya katip olarak katıldı. Ve buradan Sultana gönderdiği telhislerle  II. Mahmud‘un dikkatini çekmişti.Ve ordu katipliğinden Amedi Odası  Hülefalığına atandı. Bir yıl sonrada Edirne’deki barış müzakerelerine  katip olarak katıldı. İstanbul’a döndüğünde  yeni bir görevle  Pertev Paşa ile  birlikte  Mısır’a gitti. (1830) Pertev Paşa  Reşid‘in yetişmesinde büyük emek vermiştir. Reşid Paşa da hayatı boyunca ona minnettarlık duymuştur.[2]    
           Mustafa Reşid Paşa Mısır’da bulunduğu sırada Mehmed Ali Paşa’nın da dikkatini çekmişti. Ve ona yanında kalmasını teklif etti . Ancak Pertev Paşa “Mehmet Ali  yanında  kalırsanız  hakikaten çabuk  temerküz edersiniz. Fakat  İstanbul’a  dönerseniz  bir gün Mısır valilerini azledecek mevkiye yükselebilirsiniz!” demiţtir.[3] Bu tavsiyeye uyarak İstanbul’a dönen  Mustafa Reşid Paşa  1832’de  Amediliğe  tayin edildi. Böylece kendini ispat edecek bir makama  gelmişti. Mustafa Reşid Paşa’nın siyasi  kabiliyetini göstermesinde  Mısır problemi önemli bir yere sahiptir. Mehmet Ali Paşa’nın oğlu  İbrahim Paşa’nın  Konya muharebesinde  Osmanlı ordusunu yenmesi üzerine; Osmanlı devleti  Halil Rıfat Paşa’yı  Mustafa Reşid Paşa ile birlikte Mısır’a göndermiştir. Daha sonra  Kütahya  görüşmelerinde  İstanbul’un hilafına rağmen  kendi insiyatifini kullanması üzerine cezalandırılmak istenmiş, ancak yakınlarının  araya girmesi ile cezalandırılmaktan kurtulmuştur[4]  
           Osmanlı devleti  Mehmet Ali Paşa meselesi  ile  uğraşırken  Fransa  Cezayir’i  işgal etti.(1830)  Osmanlı devleti bu istila için askeri olarak hiç bir müdahelede bulunamadı.[5]  Ancak siyasi  olarak bazı teşebbüslerde bulundu. İngiltere  Fransa’nın Akdenizde  yayılmasını istemiyordu. Böylece  tabii olarak Osmanlının  bu istilaya karşı girişimlerini destekleyecekti. Osmanlı devleti  İngiltere’nin de teşvikiyle   Cezayir’e buranın eski müftisi Halil  Efendi’yi  gönderdi. Ancak uzlaşma sağlanamadı. Bu sırada 1830 ihtilali ile  Fransa da  hükümdar değişikliği oldu ve  Louis - Philippe Cezayir’in geri verilmesine taraftar olmadı. Bu iş uzayınca  II. Mahmud   Paris’e, Cezayir meselesini halletmesi için  bir  elçinin gönderilmesini istedi. Bu iş için de  Mustafa Reşid Paşa  münasip görüldü. Her ne kadar  Reţid Paşa’nın  iki devlet arasındaki ilişkileri güçlendirilmesi için gönderildiği söylense de bu sadece  Osmanlı devletinde gizli kalmıştı. Avrupa devletleri Reşid Paşa’nın  ne maksatla  Paris’e  gittiğini  biliyorlardı. Reşid Paşa bu meselenin  hallinde başarılı olamamış ve geri dönmek durumunda kalmıştı. Ancak bu diplomat olarak ilk dış seyahatı olması ve Fransız  halkını yakından tanıması bakımından  oldukça önemlidir.[6]  
           Birinci Paris elçiliği dönüşünde Viyana’ya uğrayıp  Avusturya Başvekili Metternich ile görüşmüş ve bu onun kariyerinde  önemli bir hadisedir. Ve bu seyahat dönüşünde bir layiha hazırlayıp  II.Mahmud’a takdim etmiştir.(1835)  Bu layiha; padişah tarafından hüsnü kabul görmesini ve rütbesinin artmasını sağlamış  ve büyükelçi olarak tekrar Paris’e  gönderilmesine neden olmuştur. Reşid Paşa’nın ikinci Paris elçiliği sırasında; Türk diplomasi tarihinde bir ilke imza atmıştır. Bir  yabancı ülke başkentinde  Osmanlı siyasetine  taraftar  bulabilmek için lobi faaliyetinde  bulunmuştur.[7] 
           Mustafa Reşid Paşa 1836 yılında  Londra sefiri ile yer değiştirdi. Böylece  onun İngiliz  taraftarlığı  bu tarihten sonra başladı. Mustafa Reşid Paşa’ya göre her türlü siyasi problemin  çözüm yeri Londra idi. Osmanlı devleti’nin de   diğer devletlerle olan problemlerinin çözümünde mutlaka İngiltere’nin desteğine ihtiyacı vardır. Reşid Paşa’nın bu İngiliz taraftarlığı oldukça tenkide uğramıştır. Bunlardan  biriside  Ahmed Cevdet Paşa’dır. Ahmed Cevdet Paşa  hocası olan Mustafa  Reşid Paşa’yı yer yer tenkid ederken, onun siyasi alandaki başarılarını  da   övmektedir. Hatta onun haddinden fazla İngiltere taraftarı  bir devlet adamı  olduğunu söylerken;  Ali Paşa’nın da istibtad yanlısı ve Fransa  taraftarı olduğundan bahsetmektedir.[8i] Mustafa   Reşid  Paşa ile Ali Paşa’nın bu şekilde ikiye ayrılması  devletin dış politikasını da  etkilemiştir. Kırım savaşı sırasında Reşid Paşa’nın muhaliflerinin itirazlarına rağmen  Macar mültecilerini Osmanlı himayesine alması; Osmanlı devletinin Avrupa nezdinde  itibar  kazanmasını sağlamıştır. Ayrıca bu durum Reşid Paşa’ya  siyasi sahada büyük puan kazandırmıştır. [9] 
           Mustafa Reşid Paşa 1837’de müşir rütbesi ile  Hariciye Nazırlığına  tayin edildi. İstanbul’a Nazır olarak  döndü ve bir yıl sonra da  “Paşa” rütbesi verildi. (1838) Tekrar  Paris elçiliğine tayin edildi ise de bir süre daha İstanbul’da kaldı. 
           Reşid Paşa  Paris’de  bulunduđu yıllarda  oradan  yolladığı layihalar  ile  padişah  üzerinde  büyük tesirler uyandırmıştı. Ve Tanzimatın  ilan edilmesinde   büyük bir etkiye  sahiptir. Paris ve Londra elçilikleri sırasında Avrupadaki parlementer sistemi görmüş,  bu sistemin Osmanlıda da uygulanacağına inanmış ve  padişahı da inandırmıştır. Osmanlı devletinin Avrupa ile iyi ilişkiler  kurabilmesi için mutlaka  bazı yenilikler yapması gerektiğini İstanbul’a gönderdiği  tahriratlarda belirtmiştir.[10] 
           Reşid Paşa  hariciye nezaretine geldikten sonra  yapmak istediđi bazı yenilik fikirlerini  uygulamaya koydu. Ve hariciye nezareti bünyesinde çeşitli komisyonlar kurdu. Sanayi, ziraat ve ticaretin gelişmesi için bu komisyonlar birer layiha hazırlayarak  padişaha sundular. Bu layihalarda  iltizam usulünün  kaldırılması,  tebaanın eşit haklara sahip olması, din ve mezhep farkının gözetilmemesi, ziraat,sanayi ve ticaret dallarında  ıslahatlar yapılması   ve memurların rütbelerine göre maaş almaları gibi konuları içeriyordu.[11]   
           Reşid Paşa ilk hariciye nezareti sýrasıda  yenilik hareketleri hızla gelişiyordu. Hatta işlerin takip edilmesi için “Meclis-i Valay-ı  Ahkam-ı Adliye” ve “Dar-ı Şura-yı  Bab-ı Ali”  adları ile iki meclis oluşturuldu. Ve bu meclise sorulmadan  hiç bir iş uygulamaya koyulmayacaktı.[12] 
          Reşid Paşa’nın birinci hariciye nezareti sırasında yaptığı en faydalı iş karantina teşkilatının geliştirilip yaygınlaştırmasıdır. Bunun için Meclis-i Umur-ı Sıhhiyeyi kurdu. Ticaret alanında da İngiltere ile Osmanlı devleti arasında 16 Ağustos 1838 tarihli  bir ticaret antlaşması yapıldı. Bu antlaşmaya göre  Osmanlı devleti İngiltere’ye  Osmanlı topraklarında  geniş ticaret imkanı veriyordu. Ayrıca yeni kanunlar çıkarılarak  maliye ıslah edilmeye çalışıldı. Ticaret mahkemeleri kuruldu. Bunun yanında  mali buhranın  önüne geçmek için  bir devlet bankası kurulması düşünülmüş ise de  bu sakıncalı bulunmuş ve  vazgeçilmiştir. Reşid Paşa piyasadaki sahte paraları kaldırıp yerine  “kaime-i mutebere-i naktiyye” adında  bir kağıt para  çıkarılarak mali buhran atlatılmak istenmiş ise de  fazla bir başarı sağlanamadı. Yine yed-i vahid usulünün kaldırılması ile de devlet  sanayii,ticari ve mali bakımdan  büyük zararlara uğramıştır. Bu durum          Osmanlı ile Mehmet Ali Paşa arasının gerginleşmesine  sebeb oldu. Mısır’da iyi bir mali sistem kurmuş olan Mehmet Ali Paşa  bu sistemin tehlikeye düşmesinden korkarak devlete isyan etti. Reşid Paşa’nın bu teşebbüsü  içte ve dışta büyük  tenkidlere sebeb oldu.[13 
           Reşid Paşa’nın ticari alandaki icraatları  Mısır meselesinin daha da şiddetlenmesine sebeb oldu. Reşid  Paşa  bu buhranlı dönemde  Avrupanın desteğini almak için yeni tahta çıkan  Abdülmecid’i  ikna ederek Gülhane Hatt-ı Hümayununu ilan ettirdi.(3 Kasım 1839) Fermanın  birer nüshası da  eyeletlere  gönderildi.[14] 
           Reşid Paşa, Sadık  Rıfat Paşa ve  Ali Paşa gibi bazı  fikir adamları ile  birlikte  4  aylık bir çalışmadan sonra  Tanzimat fermanını  kaleme aldılar. Genç  padişahı da  ikna ettikten sonra    Gülhane köşkünde büyük bir merasim düzenlendi.  Bu merasimde  sadrazam, Şeyhül’İslam, bütün devlet ricali ve saray erkanı, ulema, esnaf cemiyetleri,Rum-Ermeni patrikleri, Hahambaşı, İstanbul’daki  yabancı devlet sefir ve konsolosları  ve büyük bir halk topluluğu  hazır bulundular. Hattı Hümayun bizzat Reşid Paşa tarafından okundu. Fermanın  ilanı  İstanbul’da  bazı muhafazakar çevrelerce  tasvip edilmemiş olsa da birkaç gün bayram havası yarattı. Ayrıca ferman devletin resmi gazetesi olan Takvim-i Vekayi’nin 22 Kanun I. 1839  tarihli nüshasında  neşredilmiţtir. 
           Ferman Avrupa efkerında  da müsbet etki yaptı.  Ve Fransızca’ya  çevrilerek  yabancı devletlerin   İstanbul’daki elçiliklerine resmen gönderildi. Elçiliklerde fermanın  Osmanlı  devlete hayırlı ve uğurlu olması için  iyi niyet dileklerini bildiren  yazılar  gönderdiler.[15] 
           Reşid Paşa Tanzimat fermanını tam zamanında ilan ettirmiştir. Zira fermanı  diplomatik bir silah olarak kullanmıştır. Mısır  probleminin en gergin zamanında   Osmanlıya  destek olacak  ülkeleri memnun etmek gerekliydi. Bu ülke de İngiltere idi. Bunu  başarmak için  bir takım reformlar  veya en azından  Mehmet Ali Paşa’nın  Mısır’ı  kadar   liberal  olmak  gerekiyordu. Reşid Paşa ise Londra’da iken reform konularını  Britanya Dışişleri  bakanı   Palmerston ile  müzakare etmiş  ve destek istemiţtir.[16s] 
           Reşid Paşa’ya  ve  reformlara   karşı tutucu (muhafazakar)  Nazırlar ve sıradan memurlar cephesinde  ciddi bir muhalefet vardı. Hatta ulema  bile  eşitlik ve laikleşme gibi  radikal  kopuşlara  hazır değildi. Mecliste Reşid’in   getirdiği tasarıları  anlamayan  ve değerlendiremeyen  pekçok  insan bulunuyordu. Yani onun getirdiği  teklifleri şeriat için  tehlikeli buluyorlardı ve Reşid  Paşa’yı “gavur paşa” olarak adlandırıyorlardı.[17] 
           Müslüman kesimin  itirazları  Anadoluda  çeşitli  şekillere  bürünüyordu. Anadolunun bazı  şehirlerinde  Tanzimat ve Reşid Paşa   aleyhinde  karışıklıklar çıkmıştır. Yine muhalifler öyle şeyler  içat etmişlerdir ki;  mesele tekkelerde, medreselerde  rüyalar görülüyor ve  güya   peygamber efendimiz hazretlerine atfen        “ Şeriati mi kaldırıyorsunuz, böyle giderse ümmetim  değilsiniz”  diye azarladığı  söylentileri yayılıyordu. Camilerde vaizler Tanzimat aleyhine  vaazlar  veriliyorlardı.[18]  
           Reşid Paşa’ya  muhalifler arasında  bazı paşalarda  vardı. Bunlardan  biri  Hüsrev Paşa’dır ki;  Reşid Paşa  Hariciye Nazırı iken  Hüsrev  Mehmet  Paşa   sadaretten azledilerek sürgün ediliyor. Daha sonra  Reşid Paşa  Paris’e gönderildiğinde  affedilerek  seraskerliğe getiriliyor. Ancak Reşid Paşa’nın   birinci sadaret makamına gelişi  ile tekrar  seraskerlikten  uzaklaştırılmıştır.[19] 
           Reşid Paşa’nın muhaliflerinden biride   Rıfat Sadık Paşa’dır. Devletin çeşitli kademelerinde  hizmet etmiş  ve pekçok defa sefarette ve Hariciye Nazırlıklarında  bulunmuştur.Rıfat Sadık Paşa  Reşid Paşa’nın muhalifleri arasındadır. 
           Mümtaz Efendi de Reşid  Paşa’nın muhaliflerindendir. Reşid Paşa’nın  Hariciye  Nazırlığı, Londra ve  Paris  sefirlikleri esnasında  Mümtaz Efendi  Amedçilik  memuriyetinde  çalışıyordu. Kendisi bu görevde iken sadrazamların teveccühünü ve itimadını  kazanmıştı. Bu sayede  uzun süre  sözü dinlenir olmuştu. Ancak  Reşid Paşa  1846’daki  sadaret makamına geldiğinde  onunla anlaşamayarak  maaşına zam yaparak   seraskerlik müsteşarlığına  tayin ettirmiştir. Mümtaz Efendi de  Reşid Paşa  aleyhine teşebbüslerde  yer almış  ve onun  sürgün edilmesi olayına adı  karışmıştır.[20] 
           Tanzimat fermanının  Avrupa efkarında  müsbet etki yapmış olmasına rağmen gayri müslim teba, cemaat ve ruhani liderler  arasında  hoşnutsuzlukla karşılanmıştır. Tanzimatın getirdiği mali önlemler sonucunda  hristiyan teba da rahatsızlık duyuyordu. Zira kilise vakıflarını  yöneten ruhban sınıfın  gelirleri azalıyordu. Yeni getirilen vergi düzenlemesiyle  ruhani sınıfın kazançları  azalıyor yada ortadan kaldırılıyordu. 
           İste bu bütün umumi muhalefet ile beraber  Anadolu ve uzak  eyaletlerde  çıkan  ayaklanmalar ıslahat uygulamaları sonucunda  meydana gelmiştir. Özellikle  de  Mısır probleminin  çözümünden sonra  ıslahat   hız verildi. Ancak artan muhalefet üzerine  Reşid  Paşa  Paris büyük elçiliğine  gönderilerek  İstanbul’dan uzaklaştırıldı. (1841) [21]   
           Reşid Paşa’nın  İstanbul’dan uzaklaştırılması ile  Tanzimat hareketleri  yavaşladı. Yeni usüllerin  bir çoğu  uygulamadan kaldırıldı. Ancak bütün bunlara rağmen Sultan Abdülmecid ıslahatın devamı için  çok gayret sarfetti.  
           Reşid Paşa 1842 yılında   İstanbul’a döndü. Ancak 1843 Kasım’ında tekrar aynı görevle  Paris’e  gönderildi. 1845’te  ise  tekrar hariciye  nazırlığına  getirildi. 1846’da  da  sadrazam  oldu. Ancak 1848’de bu görevden azledildi. Reşid Paşa  6 defa  sadaretten 3 defa  hariciye nazırlığından  ve 5 defa da  Paris elçiliğinden azledildi. Görüldüğü üzere  Reşid Paşa’nın  çok  hareketli  bir  hayatı vardır. Bunda da  daha önce  bahsedildiği gibi  İngiltere, Fransa ve  iç siyasetteki   muhaliflerinin etkisi vardır.[22]
           Reţid  Paţa 1843’te  beţinci defa  Paris’e  gönderildiğinde  Cebel-i Lübnan  meselesi  ile meşgul oldu. Bu bölgedeki Maruniler ile  Dürziler  arasında bir siyasi anlaşmazlık çıkmıştı. Bu anlaşmazlık devletler  arası problem olunca  buraya iki vali tayin edilerek meselenin  halli  teklif edilmiştir. Başlangıçta  Fransa bunu kabul etmemiş ise de  daha sonra ısrar etmekten vazgeçmiştir. 
           Reşid Paşa; Cezayir, Mısır ve Lübnan  gibi  büyük devletleri yakından ilgilendiren meselenin halli için  görevlendirilmiş; ancak   Reşid Paşa bu  görevleri  Osmanlının  var olup olmama  meselesi şeklinde  ele alarak buna  genel bir  çözüm yolu aramıştır. Reşid Paşa  diplomatik faaliyetlerinde, Avrupa devletlerini  şu iki  hususun gerekliliğine  inandırmıştır. Birincisi; Osmanlı  devletinin  toprak bütünlüğünün  korunması  Avrupa  barışı  için çok gereklidir. İngiliz ve Fransız  menfaatleri için  Rusya’ya  ve ayrılıkçı  hareketlere  karşı   Osmanlının   bütünlüğü desteklenmelidir. Yani  Osmanlının  parçalanması  durumunda  Avrupa  ve dünya  barışını  bozacak tehlikeler  çıkabilirdi. Reşid Paşa  böylece büyük devletler arasında   Osmanlı lehine  oto kontrol  sistemi oluşturmayı  amaçlamıştı. İkincisi; Osmanlı  İmparatorluğu’nu  reformlar ile  modernleştirmek, kuvvetlendirmek  ve böylece  Avrupa devletlerinin  yardımını temin etmek  istiyordu. Reşid Paşa  bu faaliyetlerinde  kendine göre başarılı  da  olmuştur.[23]  
           Reţid Paţa  1846’da  sadrazamlýğa geldiğinde   devletin en yüksek makamında  bulunuyordu. Yani artık daha önce planladığı  ancak bir türlü uygulama fırsatı bulamadığı  işleri   uygulama imkanına  sahip olmuştu. İlk sadareti sırasında   devleti  liberal  düşünce ile idare etmeğe, din ve mezhep  kavgalarını yatıştırarak  Osmanlı camiasını bir birlik  altında  toplamaya çalıştı. [24]
 1848’e kadar  ıslahat çalışmalarına hız verdi  ve  önemli hizmetlerde bulundu. Bunlardan; (1847)  karma ticaret mahkemelerinin kurulması,işkencenin kaldırılması, Mekatip-i Umumiye Nezaretinin  kurulması ve rüştiyeleri açılması, Hazine-i  Evrak’ın kurulması ve  bir nezarete bağlanması birinci sadareti sırasındaki hizmetlerinden bazılarıdır.[25]  
           Bu arada  Yunanistan ile  bir anlaşmazlık  olmuştu. Yunan Kralı Türk elçisine (Musurus Paşa )  hakaret etmesi üzerine   Yunanistan ile ilişkiler kesilmişti. Böylece  Yunanistan ticari olarak büyük zarar görecekti. Bunun  üzerine  Atina hükümeti  Babıali’den  özür dilemiş  ve ilişkiler tekrar düzelmişti.[26] 
           Reţid Paţa’nýn  ıslahat hareketlerine  hız vermesi  muhaliflerini hareketlendirdi. Serasker  Said Paşa; Reşid Paşa’yı  padişaha “Bu adam   ilan-ı cumhuriyet edecek, saltanat elden gidiyor,daha  ne duruyorsun” şeklinde şikayet etmiş  ve sadaretten  azline sebeb olmuştur.[27]
 Ancak  asıl azledilme sebebi  İngiltere  ile Fransa  arasındaki  siyasi denge hesaplarıdır.  Görüldüğü üzere  “Cumhuriyet” kavramı  Osmanlıya bu tarihlerde girmiştir. Ki bu devirde  cumhuriyet sadece  Fransa’da vardır. İngiltere’de krallık devam etmektedir. Tanzimat ile beraber milliyet duygusu, vatan sevgisi, hürriyet aşkı, cumhuriyet ve meşrutiyet  gibi kavramlar  kazanılmıştır. Bu kavramlar bugün bile canlılığını korumaktadır.[28]
 Ayrıca   Said Paşa‘nın  “Bu adam  ilan-ı cumhuriyet edecek...” demesi  Reşid Paşa’nın  İngiliz taraftarlığı  tezi ile çelişmektedir.  Ancak  1848 ihtilalinin patlak vermesi ve Macar  mültecileri meselesi üzerine Reşid Paşa  tekrar sadarete getirildi. Avusturya ve Rusya’ya karşı   ayaklanan  Macar ve Lehler Osmanlılara    sığınmıştır. Bu devletler  mültecileri geri istemesine rağmen  iade edilmemiş ve bu tutum İngiltere ve Fransa’da halk efkarında Türkler  lehine  çevirmiştir. Reşid Paşa  da Avrupa’dan  iyi puan almıştı.
           Reţid Paţa yine  muhaliflerinin etkisi ile 1852’de  azledilmiţ, ancak  ayný yıl tekrar  sadrazamlığa  atandı. Bu üçüncü sadrazamlığı uzun sürmedi. Tophane  müşiri  Fethi Paşa ile arasındaki  anlaşmazlık sonucu  tekrar azledilerek üçüncü defa  Hariciye Nezaretine getirildi. (1853) Bu sırada  Rusya ile Filistin’deki  mukaddes yerler meselesi  yüzünden itilaf  çıkmıştır. Rusya’nın Ortodox teba üzerinde  nüfuz kurmaya çalışmasını kabul etmemiş  ve bunun sonucunda  Rusya   Eflak ve Boğdan’a  girmiştir. Ancak Reşid Paşa Rusya’ya karşı İngiltere ve Fransa’nın desteğini sağlamayı başarmıştır. Ve  bu devletler ile 1854 ‘de Rusya’ya karşı bir ittifak antlaşması  imzalamaya muvaffak oldu. Böylece  Kırım Harbi   sırasında Rusya’ya karşı askeri destek sağlanmıştı.[29]  
           Reşid Paşa’nın beşinci  sadareti  1856’da İngiliz sefirinin yardımı ile gerçekleşmiş ise de 1857’de  Fransız hariciyesinin etkisi ile tekrar azledildi. Bu arada Kırım savaşının sonucunda Paris’te   toplanan konferansa kendisi katılamamıştır. Konferans da Osmanlı devletini  Ali Paşa temsil etmiştir. Müttefik devletler  Osmanlı tebasındaki  gayri müslimleri  müslüman teba ile eşit tutulması  konusunda  bir ferman ile  teminat altına alınmasını istemişlerdir. Böylece 28 Şubat 1856’da  Islahat Fermanı  ilan edilmiş ve bazılarına göre  Tanzimatın ikinci dönemi başlamıştır.[30]
 Reşid Paşa Islahat  Fermanına  muhalifler arasındadır. Hatta bu fermanın  devletin menfaatlerine aykırı  olduğunu içeren ve tenkid eden  bir layihayı  padişaha sunmuştur. 
           Reşid Paşa  Mısır valisi  Said Paşa’nın  davetlisi olarak  Mısır’a gitmiş ve bir süre orada kalmıştır. Mısır  dönüşünde  İngiltere sefirinin  etkisi ile beşinci defa sadarete getirildi.(1856) Ancak   Eflak ve Boğdan’ın geleceği  ile alakalı  seçimler  meselesi  yüzünden  Fransa ile arası açılınca  ve  İngiltere’ninde   Fransa’yı desteklemesi  sonucu  tekrar azledildi. (1857) Fakat bir  süre sonra  son kez sadarete getirildi  ise de bu uzun sürmedi. Ve 1858’de geçirdiği bir kalp sektesinden  vefat etti.
           Halim,selim ve terbiyeli bir tabiyete  sahip olan  Mustafa Reţid Paţa  meslek hayatýnda  zeki bir siyasetçi  ve kabiliyetli bir  devlet adamı idi. İyi bir hatipti. Yazılarını sade bir uslup ile yazardı. Genç yaşında  Mısır divan Efendisinin kızı ile evlenmiş ve bundan  ilk oğlu Mehmet Cemil Paşa  doğmuştu. İki yıl sonra  boşanarak  Adile Hanım ile  ikinci evliliğini yapmış ve bundan 4 çocuğu olmuştu. Reşid Paşa  Osmanlı  devletinin geleneksel politikasından  sıyrılması gerektiğini farketmiş  bir devlet adamıdır. Ve kendisi  reformcu nesillerin  öncüsü sayılabilir. Karşılaştığı  problemlerde  destek  bulacak merci  olmadığı için  Babıali  bürokrasisini  güçlendirmeye çalışmıştır. Bazı durumlarda kendi insiyatifini kullanma cesaretini göstermiş  ve siyasi hayatı boyunca  muhalifleri  ile daima çatışmak  durumunda kalmıştır. Reşid Paşa da her yenilikçi gibi eleştirilmiş ve bazı  zaafları  ön plana itilmiştir. Ancak onu değerlendirirken  kendi  devrinin özel şartlarını  da  göz önünde  tutmalıyız. Devletin bekası için  büyük gayret göstermiş  ve bu konuda  aşırı İngiliz  taraftarlığı ile  tanınmıştır. Reşid Paşa kendini her daim koruyan  Pertev  Paşa’ya bağlılığını  hayatı boyunca sürdürmüş ve kendisi  de adam yetiştirmeye çalışmıştır. Her ne kadar  sonradan  kendisine muhalif olsalar da  Ali ve Fuat    Paţalar onun sayesinde  yetiţmiţlerdir. Reţid Paţa  Tanzimat’ýn banisi  ve Türkiye’nin  garplılaşma  konusunda  büyük  işler yapmış  bir devlet adamı olarak  Türk tarihinin ender şahsiyetlerinden birisidir.

[1]  Kodaman Bayram-Alkan  A.Turan; “Tanzimatın öncüsü Mustafa Reşid Paşa” 150. Yılında Tanzimat,s.1-2 1992 .İslam Ansiklopedisi  Reşid Paşa mad. s.701
2] Kodaman - Alkan Age s.2.
[3] İslam Ansiklopedisi Reşid Paşa mad.s.701
[4] İA Age s.701.
[5] İA Age s.701.
[6] Baysun  Cavid; “ Cezayir Meselesi ve Reşid Paşa’nın Paris Elçiliği” III. Türk Tarih Kongresi,s.375, TTK.Ankara
[7] Kodaman-Alkan,Age s.2-3
[8] Halaçoğlu Yusuf; “Maruzat ve Tezakirde  Mustafa Reşid Paşa ve Tanzimat Erkanı”
[9] Halaçoğlu, Age
[10] Baysun Cavid ; “Mustafa Reşid Paşa’nın Siyasi Yazıları, Tarih Vesikaları, II/9, 208-219
[11 Kaynar Reşat; Mustafa Reşid Paşa ve Tanzimat,s.82-85 Ankara 1954  
[12] Lütfi Tarihi V. S.106
[13] İslam Ansiklopedisi, Tanzimat mad. s.718-719
[14] Fermanın aslı  için bakınız. Doğuştan Günümüze Büyük İslam Tarihi c.11 s 446-447
[15] Bilsel  Cemil; Tanzimatın Harici Siyaseti, TanzimatI. s.662-701
[16] Davison Roderic H.;Osmanlı İmparatorluğu’nda Reform1856-1876 s.47 Papirus Yayınevi İstanbul 1997
[17] Davison Roderic H.;Osmanlı İmparatorluğu’nda Reform1856-1876 s.51
[18]Derin Çetin ; Geçen Asırlarda Devlet Adamlarımız, Tercüman Gazetesi İstanbul 1977
[19] Derin Age. 25-26
[20] Derin Age.27[21] Yücel Yaşar-Sevim Ali ; Türkiye Tarihi c.4 s.257 TTK.Ankara 1992
22] Kodaman- Alkan; Age. s.5
23] Kodaman; “Mustafa Reşid Paşa’nın  Paris Sefirlikleri Esnasında  Takip Ettiği  Genel Politikası”
[24] Mehmet  Selahaddin ;Bir Türk  Diplomatının  Evrak-ı Siyasiyesi  s.27 İstanbul
[25] Elker Selahattin; “Mustafa Reşid Paşa  ve Türk Arşivciliğinin”  IV Türk Tarih Kongresi  s.182-189 Ankara 1952
[26 Lütfi Tarihi;VIII  145  s.508-517
[27  Yayına  hazırlayan:Baysun Cavid ; Cedet Paşa  Tezakir s.11 Türk Tarih Kurumu Ankara 1957
[28] Güngör Erol ;İslamın Bugünkü Meseleleri s.161 İstanbul 1983
29] Türkgeldi A.Fuat; Rical-i Mühimme-i Siyasiye İstanbul 1928
[30] İA. Tanzimat  mad. 




TÜRKİYE'NİN DIŞ POLİTİKASI VE DIŞ İLİŞKİLERİ





TÜRKİYE'NİN DIŞ POLİTİKASI VE DIŞ İLİŞKİLERİ  (*)
Osmanlı İmparatorluğu'nun 19. y.y. boyunca izlediği dış politika, genellikle büyük devletler arasındaki çıkar çatışmalarından ve dengelerden yararlanmak esasına dayanıyordu. Büyük devletlerin Osmanlı İmparatorluğu üzerinde çok sıkı kontrol etkileri vardı. Ekonomik ve mali yönden Batılıların kontrolünde olan imparatorluk, siyasi yönden de onların etkileri altında idi. Bir yabancı devletin, elçisinin Osmanlı Devlet adamlarını azarladığı, hatta Dışişleri gibi önemli bakanların atanması ve görevlerinden alınmasında söz sahibi oldukları sık sık görülen bir durumdu. Uzun bir süre İngiliz himayesinde varlığını sürdüren ve dış politikasını da buna göre ayarlayan Osmanlı Devleti, İngiltere'nin Osmanlı İmparatorluğu'nun toprak bütünlüğü politikasından ayrılması üzerine, Alman himayesine ve etkisine girdi. Alman etkisi Osmanlı Devleti'nin dış politikasını da değiştirdi. Birinci Dünya Savaşı'na da bu etkiyle girildi. Hatta Türk Orduları'nın önemli kısmının komutası Alman subaylara bırakıldı. Osmanlı İmparatorluğu'nda yaşayan Hıristiyan azınlıklar ise ayrı bir konu idi. Büyük Avrupa devletleri bu konuda Osmanlı İmparatorluğu'nun sık sık içişlerine karışıyorlardı. Azınlıkların bu sebeple Türklerden aynalıklı hakları bulunuyordu.
Osmanlı Devleti, devlet ideolojisi olarak, İslamcılık, Osmanlıcılık, Türkçülük (Turancılık) gibi programları uygulamış, sonunda her üçü de etkisiz olmuştu. Yalnız Türkçülük akımı Birinci Dünya Savaşı sonunda Turancılık etkisinden kurtulabilmişti. Birinci Dünya Savaşı'na, bağımsızlık isteği ile giren İmparatorluk savaşta yenilip Mondros Ateşkesi ile teslim oldu. Padişah ve Hükümet tam anlamıyla teslimiyetçi ve özellikle İngiliz isteklerine uygun bir politika izlemeye başladılar. Ulusal olmayan bu politika ümmi ve Hanedan çıkarlarına dönüktü. Oysa İtilâf Devletleri Ocak 1919'dan itibaren Osmanlı İmparatorluğu'nu nasıl paylaşacaklarını görüşmeye başlamışlardı. Mayıs 1919'dan itibaren de paylaşma, yağmaya dönüştü. Buna karşılık Osmanlı Devlet adamları ve Padişah, her isteneni yerine getiren, kaderini İngiltere'nin eline terk eden bir politika içinde idi. Osmanlı Devleti'nin bu politikasının dışında, ülkenin kurtuluşu için başka politikalar da oluşmuştu. Amerikan mandası isteyenler ve yöresel kurtuluş çaresi arayanlar. Bunların izlediği politikanın esasını da yine Osmanlı İmparatorluğu ve Padişah kavramları oluşturuyordu.
Bu durum karşısında M. Kemal Paşa Anadolu'ya çıktığında bütün bu politikaların dışında, yeni inanç ve programa dayanan bir politikanın esaslarını ortaya koydu. M.Kemal bu politikanın esaslarını "Hakikat-ı halde, içinde bulunduğumuz tarihte, Osmanlı Devleti'nin temelleri çökmüş, ömrü tamam olmuştu... Osmanlı Devleti onun bağımsızlığı, Padişahı, Halife, hükümet, bunlar hepsi kavramı kalmamış bir takım anlamsız sözlerden ibaretti... O halde ciddi ve gerçek karar ne olabilirdi? Efendiler, bu vaziyet karşısında bir tek karar vardı. O da ulusal egemenliğe dayanan, kayıtsız şartsız bağımsız yeni bir Türk Devleti kurmak." sözleriyle ortaya açıkça koydu. Görülüyor ki Atatürk'ün politikasının esasını tam bağımsız yeni bir Türk Devleti kurmak düşünce ve eylemi oluşturuyordu. Amasya Genelgesi ile ulusal bağımsızlık ve ulusal egemenlik düşünceleri açıklanmış, Erzurum, Sivas Kongreleri ile ilan edilmiş ve B.M.M.'nin açılışı ile meşru bir temelde somutlaştı. Yeni Turk Devleti tam bağımsızlık ilkesini esas alırken, Misak-ı Milli ile de sınırlarını gerçekçi bir biçimde çizdi. Ulusal sınırlar içinde tam bağımsız bir devlet kurulması için, ulusal ilkelerden ödün vermeden savaşa başlandı ve dış ilişkiler kuruldu.

1921 yılı Türkiye'nin cephelerde ve dış politikada büyük başarılar elde ettiği bir yıl oldu. I. ve II. İnönü Savaşları ve Sakarya Savaşı'nın kazanılması dış politikada çok olumlu sonuçlar verdi. Sovyetler Türkiye ile Moskova Antlaşması'nı, Fransa da Ankara Antlaşması'nı imzalayarak Türkiye'yi resmen tanıdılar. Türkiye'nin dış ilişkilerinde izlediği politika tam ulusal bağımsızlık idi. Bu politikanın esaslarını Atatürk şu sözleri ile açıklıyordu:
"Biz hayat ve bağımsızlık isteyen ulusuz ve yalnız bunun için canımızı veririz." "Ulusal sınırlarımız içinde her şeyden önce kendi gücümüze dayanarak varlığımızı sürdürmek ulusun ve ülkenin gerçek mutluluğuna, kalkınmasına çalışmak... Gelişigüzel büyük hayaller peşinde ulusu uğraştırmamak, harcamamak... Uygarlık dünyasından insanca karşılık ve dostluk görmeyi beklemek..." Atatürk'ün İstiklal Savaşı'nda kurduğu bu ulusal politika bencil değildir. Bütün mazlum uluslar için idi. Atatürk'ün Erzurum Kongresi sırasındaki "Anadolu bu savunmasıyla yalnız kendi hayatına ait görevi yerine getirmiyor, belki bütün doğuya yönelik saldırılara set çekiyor..."sözleri bunu belirtmektedir.
Türkiye'nin dış ilişkileri de tam bağımsızlık, karşılıklı haklara saygı,iç işlerine karışmamak ve karıştırmamak, bu esaslar içinde komşularıyla ve bütün dünya ile iyi ilişkiler kurmak esasları ile belirlendi.
T.B.M.M-SOVYET RUSYA İLİŞKİLERİ
Sovyetler Birliği'nin Türkiye'ye ilgisi, T.B.M.M.'nin kurulmasından çok daha önce başlamıştı. Sovyetler gizli anlaşmaları ilan ederek Türkiye konusunda Çarlık Rusya'sının politikasını gütmediklerini belirtmek istemişlerdi. Anadolu'da M. Kemal Paşa önderliğinde başlayan Ulusal Mücadele Sovyetler tarafından iyi karşılanmıştı. Türkiye, emperyalizme karşı Ulusal Bağımsızlık Savaşı verirken, Sovyetler de İtilaf Devletleri'nce desteklenen karşı devrimci güçlerle ve Polonya ile savaşıyordu. Bu bakımdan her iki ülke de aynı düşmana karşı savaştıkları için birbirlerini doğal müttefiki olarak görüyorlardı. Türkiye'nin bağımsızlık savaşının Sovyetler Birliği'nin kendi çıkarları açısından çok büyük önemi vardı. Çünkü Mondros Ateşkesi'nden sonra İngiltere İstanbul'a, Boğazlara, Kafkasya'ya, Afganistan'a egemen olarak Sovyetleri güneyden kuşatmıştı. Ayrıca İngilre Batı Anadolu'yu Yunanistan'a vererek, Ege Denizi'ne egemen güçlü bir Yunanistan ve Doğu Anadolu'da da İngiltere'nin güdümünde bir Ermenistan ve Kürdistan kurmak, böylece Sovyetleri sıkıştırmak istiyordu. Aynca Kafkasya'da İngiltere'nin kurduğu bağımsız devletler (Ermenistan, Gürcistan, Azerbeycan) aracılığı ile Sovyetler Bakü petrollerinden de yoksun bırakılmıştı. İşte Sovyetler Boğazlar ve Anadolu'ya sahip dost veya hiç değilse kendisine düşman olmayan bir Türkiye'nin varlığını kendi çıkarları açısından yararlı görüyordu. Kafkasya'da kurulan baraj ancak Türkiye ile işbirliği yapılarak yıkılabilirdi. Ayrıca Sovyetler Birliği, Türkiye'nin emperyalizme karşı bağımsızlık savaşı yapmasının, Türkiye'nin Sovyetleşebileceğini, böylece bütün islam dünyasının da kazanılabileceğini düşünerek umutlanıyorlar ve Türk Ulusal Bağımsızlık Savaşı'nı sevinçle karşılıyorlardı. Bakü de yapılan III. Enternasyonal'in kararları da Sovyetler'in bütün Müslüman uluslar üzerinde etkili olması için Türkiye'yi desteklemesine başka bir nedendi. Sovyetler Birliği, Türkiye'nin emperyalizme karşı bağımsızlık savaşını kazanmasının, bütün sömürgelere örnek olabileceğini ve sömürgelerin de ayaklanması sonucu, buraları sömüren Avrupa ülkelerinin fakirleşerek, kapitalizmin çökeceğini düşünüyorlardı. Görülüyor ki Sovyetler Birliği'nin Turkiye'yi desteklemesi için kendisi açısından büyük çıkarları bulunuyordu.
Türkiye, İtilaf Devletleri (İngiltere, Fransa, İtalya, A.B.D.) ile savaş durumunda idi. Toprakları İtilaf Devletleri'nin orduları ve Yunan Orduları tarafından işgal edilmişti.Bu bakımdan Türkiye'nin Avrupa'dan yardım alması söz konusu olmadığı gibi, onlarla savaş durumundaydı.
Dışişleri Bakanı Muhtar Bey Meclis'te yaptığı konuşmada, "Ankara Ulusal Hükümeti'nin, gereksinim duyduğu dış dayanağı, batıda bulmasının olanağı yoktur. Hariciye Vekili olmak sıfatı ile resmen ve alenen beyan ediyorum ki, şimdiye kadar batıda bize sağlam bir dayanak olacak ve ümit verecek hiçbir kesin değişiklik vaki değildir. Buna rağmen, Hükümetimiz mutlaka ve mutlaka bu büyük mücadelede kendisine yardımcı olarak büyük bir dış kuvvete dayanmak zorundadır.", sözleriyle Türkiye'nin doğal olarak Sovyetler Birliği ile anlaşması gereğini belirtiyordu. Ancak bir yardım söz konusu ise bunun ilkeleri de açıkça belirtilmeliydi. M. Kemal, Meclis'te Sovyet yardımı sözkonusu olduğunda, dış yardımın ulusal bağımsızlık ilkelerimize aykırı olmaması gerektiğini ortaya koymuştu. Ulusal geleneklerimizden ve bağımsızlığımızdan ödün vermemek koşuluyla dıştan gelen her yardımın kabul edileceğini belirten M. Kemal'in tezi hiç kuşkusuz Sovyetlerin niyetine ters düşüyordu. M. Kemal daha Amasya Genelgesi'nin ilan edildiği tarihte Sovyetlerle iyi ilişkiler kurulmasının önemini görmüş, fakat Sovyetler'in Türkiye'yi Bolşevikleştirmek isteklerini sezdiği için, ulusal bağımsızlık ilkesine ters düşen bu istekleri çok dikkatli bir şekilde engellemişti. Erzurum, Sivas, Kongreleri ve Misak-ı Milli kararları ile Türkiye'nin tezi açıkça belirince Sovyetler bundan hoşlanmadılar.
T.B.M.M.'nin kurulduğu tarihte Türkiye, büyük tehdike içinde idi. Özellikle dış yardım konusu ağırlık kazanmıştı. Yukarda belirttiğimiz gibi M. Kemal dış yardım konusunda ulusal bağımsızlık ilkesinin dışına kesinlikle çıkılmamasını ortaya koydu. Meclis'in açılmasından üç gün sonra 26 Nisan 1920'de M. Kemal, Lenin'e bir mektup yazarak, asker ve siyasi bir ittifak yapılarak batı emperyalizmine karşı, birlikte mücadele edilmesini, ayrıca "Bolşevikler" Gürcistan'a askeri harekat yaparak İngilizleri buradan çıkarmaya çalışırlarsa, Türkiye Hükümeti'nin de emperyalist Ermeni Hükümeti üzerine askeri harekat yapmayı kabul ettiğini, başlangıç olarak 5.000.000 altın ve askeri silah, cephane, malzemenin gönderilmesini istedi. 1920 yılı başında Sovyetler ile yardım antlaşması için "Türkiye Ulusal Kuvvetleri'nin Temsilcisi" olarak gönderilen Halil Paşa'ya Sovyetler Birliği, yardım karşılığında "Bitlis, Van, Muş vilayetlerinin Ermenistan'a verilmesini" şart koşmuşlardı. Bu arada, yazılan mektubun yanıtı beklenmeden Bekir Sami Bey başkanlığında bir heyet 11 Mayıs 1920'de Sovyetler Birliği'ne gitmek üzere hareket etti. Fakat Sovyetlerdeki iç savaS ve ulaşım güçlükleri yüzünden heyet Moskova'ya ancak 19 Temmuz'da varabildi. Bu heyetin 11 Mayıs'ta hareket ettiği gün B.M.M.'nde Lenin'in bir mektubu okundu. Lenin mektubunda Ermeni haklarından söz ediyordu. M. Kemal'in 26 Nisan tarihli mektutuna ise Sovyetler'in Çiçerin imzası ile (tarih 2 Haziran) yanıtl ancak 15 Haziran'da geldi. Çiçerin mektubunda Ermenilerin yerlerine dönmesi ve bundan sonra "Türk Ermanistan'ında, Kürdistan'da, Lazistan'da, Batum'da plebisit (halk oylaması) yapılmasını" istiyor ve yardımı bu şarta bağlıyordu. Garülüyor ki dostluk ilişkileri ve yardım isteği ile başvurulan Sovyetlerin, Türkiye'yi Sovyetleştirmek isteklerinden başka, Ermenilerin geri dönmesini sağlayıp, Doğu Anadolu'yu Ermenistan'a vermek, Türkiye'yi parçalamak ve bunları kolayca yutmak niyetleri vardı. Sovyetler bu görüşlerinde ısrar ettikleri için de Türk-Sovyet ilişkileri gecikti. Türk Heyeti Lenin ve Çiçerin ile Ağustos 1920'de görüştüklerinde Sovyetler isteklerinde ısrar ettiler. 24 Ağustos'ta`bir antlaşma tasarlsı hazırlandıysa da Sovyetlerin Ermeniler konusundaki ısrarları yüzünden etkili olmadı. Türk Heyeti, Türkiye batıda Yunanistan'a ve doğuda Ermenilere toprak vermemek için savaştığı yanıtını vererek bu istekleri red etti. Türkiye Sovyetler ile iyi ilişkiler kurulması için, Haziran ayında başlaması gereken Doğu Cephesi'ndeki Ermeni harekatını da bu yüzden ertelemişti. Fakat Sovyetlerin bu tutumu ve Kızılordu'nun Kafkasya'ya girmesi üzerine Türk Ordusu ileri harekata geçti. 1 Eylü! 1920'de Bakü'da toplanan "Şark Milletleri Kurultayı"nda Zinovyev açış konuşmasında Türkiye'ye değinerek "Başında M. Kemal bulunan hareketin komünist harekatı olmadığını bir dakika bile unutmuyoruz.", "Fakat İngiliz Hükümeti'nin aleyhine yüriyen her devrim mücadelesine yardım etmeye hazır olduklarını." söyledi. M. Kemal Paşa Sovyetler Birliği ile dostluk ilişkilerinin, Türkiye'nin tezi çerçevesinde sağlanması için Ali Fuat Paşa'yı Moskova Elçiliği'ne atadı. 16 Ekim 1920'de Moskova'da bulunan Türk heyetine de Ruslar'ın, Misak-ı Milli'ye aykırı isteklerinin kesinlikle red edilmesini ve emperyalizme karşı birlikte mücadele etme konusunda da Ruslardan şüphelenildiğinn kendilerine bildirilmesi emrini verdi. Türk Ordusu'nun Ermenileri yenip barışa zorlaması Sovyetleri rahatsız etti. Ermenistan'ı Sovyetleştiren Sovyetler Birliği, Ermenilerle Türkiye arasındaki anlaşmayı beğenmediklerini belirtip değiştirilmesini istediler. Türkiye bu istekleri de red etti. Sovyetlerin Kafkasya'yı ve Doğu Anadolu'yu bu şekilde ele geçirmek istedikleri çok açıktı. Bir yandan da, Türkiye'yi oyalamışlardı. Azerbeycan ve Ermenistan'da birer Bolşevik Hükümeti kurmayı başaran Sovyetler, Gürcistan'ı ele geçirmeye çalışıyorlardı. Sovyetler Birliği bu sırada İngiltere ile ticaret antlaşması imzalamak üzere olduklarından Türkiye ile antlaşmayı, İngilizleri kızdırmamak için de geciktiriyorlardı. Fakat İngiltere'nin Sovyetlerden istediği, Türk İstiklal Savaşı'na yardım etmemeleri şartını red ettiler. Yine bu sırada Türkiye'nin Londra Konferansı'na (Şubat 1921) katılması Sovyetler'i, Türkiye'nin İngiltere ile anlaşmak üzere olduğu endişesine düşürdü. Bir yandan bu ilişkiler sürerken, diğer yandan Sovyetler Kafkasya'yı ele geçirmek için ilerliyorlardı. Gürcistan 1921 yılı başında Türkiye ile ilişki kurup, Ankara'ya bir elçi gönderdi. Elçi M. Kemal ile görüşerek, Gürcistan'ın Sovyet tehdidi altında bulunduğunu, Gürcistan'ı Sovyet işgalinden kurtarmak için Türk kuvvetlerinin Gürcistan'ın bazı bölgelerini geçici olarak işgal etmesini istedi. 20 Şubat 1921 tarihinde Sovyet Orduları Gürcistan'ı işgale başladılar. Türkiye de 22 Şubat'ta Gürcistan'a bir nota vererek, Brest-Litowsk Antlaşması gereğince Ardahan ve Artvin'in iadesini istedi. Gürcü Hükümeti bu isteği kabul edince, bu bölgeler Türkiye'ye devredildi. Kazım Karabekir Paşa da Sovyetler Batum'a yaklaşmadan 11 Mart'ta Batum'u kayıtsız şartsız işgal etti. Fakat aynı sırada Gürcü Hükümeti Sovyetlerle bir antlaşma imza ederek (17 Mart), Batum'un Sovyetler tarafından işşalini kabul etmek zorunda kalmışlardı. Bu durumda Batum'da bulunan Türk kuvvetleri ile Kızılordu arasında çatışma tehlikesi belirmişti. Bu tehlikeli durum 16 Mart 1921 tarihinde imzalanan Moskova AntlaŞması ile ortadan kalktı. Batum Gürcistan'a (dolayısıyle Sovyetlere) bırakıldı. Fakat bunun dışında, Sovyetler Birliği M. Kemal Paşa'nın bütün tezini kabul etti. Sovyetler Birliği Sakarya Savaşı sonuna kadar yeterli yardımda bulunmadılar. Bu tarihten sonra başlayan Sovyet yardımı konusunda ayrıca durulacaktır.
T.B.M.M.-FRANSA İLİŞKİLERİ
Türk-Fransız ilişkilerinin tarihi oldukça eskidir. Kanuni Devri'ne kadar uzanır. Napolyon'un 1798'de Mısır'a seler yapması dışında genelde iyi bir gelişme göstermiştir. 19. y.y.da da bütün Avrupa Osmanlı İmparatorluğu'nun içişlerine karışmaya ve hasta adamın mirasına sahip çıkmaya çalışınca, Fransa uzun süre İngiltere'nin yanında yer alıp, Osmanlı İmparatorluğu'nun Rusya'ya karşı toprak bütünlüğünü korumaya çalıştı. Fakat bu arada Osmanlı İmparatorluğu'na ait birçok Kuzey Afrika toprağını da ele geçirdi. Diğer yandan da Osmanlı Devleti'ne borç vererek, onu ekonomik ve mali denetim altına almada İngiltere ile birlikte hareket etti. Almanya'nın güçlenmesi üzerine İngiltere'ye daha çok yanaşan Fransa, çökmekte olan Osmanlı İmparatorluğu'ndan büyük parçalar koparmak için gözünü Suriye, Lübnan, Adana, Mersin, İskenderun topraklarına dikti. Birinci Dünya Savaşı içinde de İngiltere ile bu konuda anlaştı. Rusya'nın doyurulması için Boğazlar'ın ve Doğu Anadolu'nun Rusya'ya verilmesine razı oldu. Birinci Dünya Savaşı sonunda Rusya savaş dışı kaldığından İngiltere ile Orta Doğu'yu istedikleri gibi paylaşma fırsatını buldu.
Fransa Birinci Dünya Savaşı'nda bütün gücünü Avrupa'da Almanya'ya karşı kullandı. Bu sebeple İngiltere'nin tek başına Orta Doğu'ya egemen olmaması için Türkiye konusundaki görüşme ve işlemleri geciktirmek istiyordu. Savaş sonunda Fransa'nın en büyük sorunu Almanya barışı idi. Fransa Almanya'nın iyice ezilmesini ve bir daha kendini toplayamayacağı ağır yükümlülükler altına sokulmasını ve Fransa'da yapılan yıkım için Almanya'nın Fransa'ya büyük bir tazminat ödemesini istiyordu. Bu sebeple de Clemancau, Lloyd George'un dümen suyunda bir politika izleyerek, Paris Barış Konferansı'nda, İngiltere'nin Orta Doğu ile ilgili hemen bütün isteklerini onayladı. Kendi çıkarlarına aykırı olmasına rağmen Yunanistan'ın Anadolu'ya çıkmasına ve büyümesine razı oldu. Orta Doğu'da İngiltere'nin en büyük güç olmasına yardımcı oldu. Fakat İngiltere Fransa'nın Almanya konusundaki isteklerine yardımcı olmadı. Almanya'nın bütünüyle çökmesinin, Fransa'nın güçlenmesine yarayacağı ve Avrupa'da üstün duruma gelip, Avrupa dengesini bozacağı için Fransa'ya karşı Almanya'yı korudu. Alman donanması imha edilip, ordusu dağıtılmış ve ekonomisi büyük borç altına sokulmuştu. Bu da İngiltere için yeterliydi. Bu sebepten dolayı Fransız kamuoyu İngiltere'ye karşı`çıkmaya başladı ve Fransa giderek İngiltere'den koptu.
Diğer yandan Türkiye'nin Güney Doğu topraklarını ele geçiren Fransa burada çok sert bir Türk direnişiyle karşılaştı. Ermenileri Türkler'e karşı destekledi ve Ermeni politikasına sahip çıktı. Bu cephedeki Türk direnişinin Fransızlara çok ağır kayıplar verdirtmesi ve Suriye mandasını tehlikeye sokması, Fransız kamuoyunda İngiltere'yi suçlu bulma eğilimini güçlendirdi. Fransız basını kendilerinden önce burayı elinde bulunduran İngiliz Ordusu'nu, Türkleri silahsızlandırmamakla suçluyor ve Türk direnişi konusunda İngiltere'yi suçluyordu. Fransa'da Clemenceau Başbakanlıktan ayrılıp Ocak 1920'de barış yanlısı bir insan olan Briand'ın Başbakan oluşu da Fransız politikası üzerinde etkili oldu. Kilikya, Antep-Urfa, Maraş, direnmeleri üzerine buraları kaybedeceğini anlayan Fransa, Batı Anadolu'da, İngiltere'nin desteğinde kuvvetli bir Yunanistan'ın bulunmasını da kendi çıkarlarina aykırı bulmaya ve Türkiye'nin varlığını sürdürmesinin kendisi için daha yararlı olduğunu görmeye başladı. Çünkü Türkiye'nin dış borçlarının % 60'ı ve Türkiye'deki yatırımların % 50'si Fransa'ya aitti. Ayrıca Türkiye Fransız ekonomisi için önemli bir hammadde kaynağı ve pazar idi. 1921 Şubat-Mart ayında Londra'da Bekir Sami Bey ile imzaladıkları ekonomik anlaşmada Fransa'nın isteklerini gösteriyordu. Bu antlaşma bilindiği gibi M. Kemal tarafından red edildi.
Türk Kurtuluş Savaşı'nın Fransa'yı en çok ilgilendiren yönü, Türkiye'nin Kapütilasyonları kaldıracaklarını söylemeleri ve tam bağımsızlık istekleri idi. Bu sebeple Fransa Türkiye konusunda, 1921 yılından itibaren bir yandan iyi niyetli bir politika izlerken, diger yandan endişe de duyuyordu. Yeni Fransız Hükümeti İskenderun Körfezi'ne büyük önem verdiğinden, oraya sahip olmanın Fransa için şart olduğunu belirtti. Öyle görülüyor ki Fransa İskenderun dışında Türkiye topraklarını boşaltmaya razı olacaktı.
Fransa'nın 1920 yılı ilk baharından itibaren Türkiye konusundaki politikası değişmeye başladı. Türk direnişinin gücü Fransa'yı yıpratmıştı. İngilte,re Almanya konusunda Fransa'ya oyun oynamıştı ve Fransa da doğuda İngiltere'ye Yunanistan'a karşı Türkiye lehine politika izlemekle oyununu oynayabilecekti. Türklerin İngilizlerin dostu Yunanlılara iyi bir ders vermesi isteği Fransız kamuoyunda bu sebeple yaygınlaşıyordu. Türk Orduları'nın Yunan Orduları'n I. ve II. İnönü Savaşları'nda yenmesi de Fransa üzerinde Türkiye lehine büyük etki yaptı. 1921 Haziran ayından itibaren İtalya'nın Güney Batı Anadolu'yu sessiz sedasız boşaltması da Türkler'e silahla isteklerinin kabul ettirilmesinin mümkün olmadığı konusunda Fransa'yı uyardı. Bütün bu gelişmeler sonunda, Mayıs 1921'de başlamış olan Türk-Fransız yakınlaşması, Haziran'da Ankara'da başlayan görüşmelerle gelişti. Fakat Yunan Ordusu'nun Eskişehir-Kütahya saldırısı yüzünden görüşmeler askıya alındı. Sakarya Savaşı'nda Yunan Ordusu'nun bozuluşu Fransa'nın Türkiye'ye yaklaşmasını çabuklaştırdı. Türkiye'nin komünist olmayacağına da kanaat getiren Fransa, Türkiye ile 20 Ekim 1921 tarihinde Ankara Antlaşmasını imza etti. Böylece Türkiye karşısındaki İngiliz-Fransız bloku parçalanırken, Fransa İngiltere'den de intikam alıyordu. İngiltere bu yakınlaşmayı hiç hoş karşılamayıp, karşı çıktıysa da etkili olamadı.
Ermeni ve Rum propogandaları ve basının uzun bir süre bu propogandaların etkisi altında kalması sebebiyle Fransız kamuoyu başlangıçta Türk Kurtuluş Savaşı'na karşıydı. Fakat Kongreler ve B.M.M.'nin açılması etkisini yavaş yavaş gösterdi. Türk direnişinin ulusal bir savaş olduğu anlaşıldı. Başlangıçta M. Kemal hareketini eşkiya gibi yorumlayan Hükümet, basın ve muhalefet partilerinin "Hükümeti eleştirirken sizin eşkiya dediğiniz bu hareketi Fransız kamuoyu vatanseverlik olarak kabul etmektedir." diye karşı çıkmaya başladı. Milliyetçilik fikirlerinin beşiği olan Fransa'da kamuoyu giderek Türkler lehine döndü. Bunda kuşkusuz İngilİere'nin Fransa'yı kandırmış olmasının da büyük etkisi vardı.
T.B.M.M.-İTALYA İLİŞKİLERİ
19. y.y.ın ikinci yarısında siyasal birliğini kurabilen İtalya, sömürgecilik hareketlerine ancak 20. y.y.ın başlarında başlayabildi. İtalya uzak kıtalarda ve okyanuslarda sömürgecilik yarışına girebilecek kuvvette değildi. Bu sebeple yakın alanlara göz dikti. En elverişli topraklar ise Kuzey Afrika, yani Osmanlı İmparatorlugu toprakları idi. Fakat Cezayir ve Tunus'u Fransa, Mısır'ı da İngiltere ele geçirmişti. Bu sebeple İtalya'ya yalnızca Trablusgarp (Libya) kalmıştı. Üçlü İttifaka katılmış bulunan İtalya, diğer yandan Fransa ile gizli bir anlaşma yapmıştı. İngilere ve Almanya'nın arasındaki rekabetten yararlanan İtalya 1912'de Trablusgarb'a saldırdı ve ele geçirdi. İtalya daima ikili bir politika izliyor, rekabetlerden yararlanarak, kim kendisine daha fazla pay verirse onun yanında yer alıyordu. Birinci Dünya Savaşı'na da bu politika ile katıldı. Buna karşılık kendisine gizli anlaşmalarla İzmir, Antalya arasındaki bütün Güney Batı Anadolu vaad edildi.
Birinci Dünya Savaşı'na bu vaadlerle katılan İtalya Paris Barış Konferansı'nda İngiltere, Fransa ve A.B.D.'ni karşısında buldu. Müttefikleri, İzmir'i kendisine vermeyip, Yunanistan'a veriyorlardı. Venizelos'un Paris Barış Konferansı'na sunduğu, Batı Anadolu ile ilgili nüfus ve tarihi iddiaları ise İtalyan delegesi çürüttü. Oysa hem İzmir'in elden gidişi hem de Batı Anadolu'yu ele geçirecek bir Yunanistan'ın büyümesi ve kuvvetlenmesi İtalyan çıkarlarına aykırı idi. Paris'teki görüşmelerde Müttefikleri ile çatışan İtalya, görüşmeleri terk etti ve 1919 Mayıs'ının başında, Kuşadası-Antalya arasına asker çıkararak işgal etti. Müttefikleri ise Yunan Ordusu'nu İzmir'e çıkarttılar. İtalya'nın bu yüzden müttefikleriyle arası iyice açıldı.
Güney Batı Anadolu'yu işgal eden İtalyanlar, yumuşak bir işgal politikası izlediler. Bu politikayı şöyle özetleyebiliriz:

* Türkler'e, Yunan ve İngiliz düşmanlığı telkin etmek ve İtalya'nın Türkler'e dost olduğuna güven uyandırmak
* Köylülere iyi davranmak
* Alışveriş yaparken fazla para vermek
* Dispanserler açıp, hastalara parasız bakmak ve ilaç vermek (özellikle, verem, sıtma uyuz gibi hastalıklarla mücadele edildi)
* Çocuklara şefkat gösterip, hediye vermek
* Yunan işgalinden kaçan göçmenlere yardım etmek
* Posta teşkilatı kurmak
* Okul açmak
* Türk kuvvetlerine yardımcı olmak
* Bozuk yolları onarmak vs.
İtalyanlar bunların hepsini tamamen yerine getirmemekle beraber Türkiye'ye karşı başından beri yardımcı oldular. İzmir'in işgalini, 20 gün önce haber verdiler. M. Kemal İstanbul'da iken İtalyan Yüksek Komiseri ile iyi ilişki kurmuş ve onun yardımı ile İngiliz baskısından kurtulmuştu. İtalyan temsilcileri, İzmir'in işgalini takiben Anadolu'da başlayan Ulusal Mücadele'nin M. Kemal Paşa gibi bir lider tarafından yürütülmesini sevinçle karşıladılar. Birçok önemli bilgiyi Anadolu'ya gönderdiler. Kendi işgalleri altında bulunan yerlerde T.B.M.M.'nin otoritesinin kurulmasına, buralara İstiklal Mahkemeleri'nin girip asker kaçaklarını ve suçluları yakalatmasına karışmadılar. Antalya Limanı'ndan her zaman yararlanılmasına izin verdiler. T.B.M.M. temsilcilerinin Londra Konferansı'na çağrılmasına ve onların Londra'ya götürülmesine yardımcı oldular. Özellikle Kont Sforza gibi ileri görüşlü birisinin Haziran 1920'de İtalyan Dışişleri Bakanı olması da Türkiye için çok yararlı oldu. Onun Bakan oluşu Llyd George'u endişelendirmişti. "Uluslar artık uyanmaktadır. Tahmin ediyorum ki, yirmi sene sonra Afrikalılar hepimizi kapı dışarı edecektir." diyen Kont Sforza 10 Ocak 1921'de Roma'da görüştüğü Yunanistan Başbakanı'na "Yunanistan'ın iddialarından büyük ölçüde vazgeçmesi gerekir. Çünkü, büyük devletlerden hiçbirisi Türkiye'ye barrışı kabul ettirecek bir iktidarda olmadıklarını." belirterek büyük bir gerçeği söyledi.
Kuşkusuz, İtalya'yı Türkiye yanlısı bir tutum izlemeye iten Türk sevgisi değildi. İtalya Paris'te, müttefiklerinin ihanetine uğramıştı, İngiltere'den intikam almak istiyordu. Türklerin Yunanlıları yenmesi ile hem Yunanistan zayıflayacak, hem de İtalya İngiltere'den intikamını almış olacaktı. Ayrıca Türk Ulusu'na iyi davranarak, İtalya'nın ekonomik çıkarlarını sürdürmeyi düşünüyordu. İtalya Türkiye'ye (Milliyetçilere) silahla isteklerini kabul ettirilemiyeceğini gören ilk ülke idi.
Diğer yandan İtalya'nın iç durumu da çok kötü idi. Savaş, ekonomiyi ve sosyal yapıyı sarsmıştı. A.B.D. Avrupa'dan gelen göçleri sınırladığı için İtalyanların göç yolları da tıkanmıştı. İtalya artan nüfusunu besliyemiyordu. İşsizlik ekonomik boyutları aşmış, sosyal patlamalara yol açmıştı. İşçi hareketleri, grevler yaygınlaşınca 1919'dan itibaren Faşist hareketler de güçlendiler. 1919-1921 yılları arasında İtalya'nın iç durumu karışıktı. Faşist hareket bundan yararlanarak her geçen gün kuvvetlendi. İtalya adeta bir iç savaş yaşıyordu. Bu sebeple Anadolu'da yeterli bir askeri kuvvet bulundurabilecek durumda değildi.
İşte bu sebeplerden dolayı İtalya 1921 Haziranı'nda Anadolu'yu sessiz sedazsız terk etti. Türkiye'den ekonomik ayrıcalıklar istedilerse de M. Kemal bu istekleri red etti.
T.B.M.M.-A.B.D. İLİŞKİLERİ
19.y.y.da ekonomik bakımdan ilerlemeye başlayan A.B.D.nin Türkiye ile ilişkisi 1819'dan itibaren Türkiye'ye gönderdiği misyonerler ile başladı. Protestanlık propogandası yapmak için başlayan bu ilişki ile 1830'da ticari ilişkilere dönüştü. 1834'de Türkiye'nin başta İzmir olmak üzere, Bursa, Trabzon'da şubelerini açan misyoner okulları kısa zamanda yayıldılar. 1866'da Robert Kolej, 1890'da Amerikan Kız Koleji açıldı. Bunu Anadolu'nun birçok şehrinde kolejler izledi. Bu misyoner okulları, Ermeni konusunda da Türkiye aleyhine büyük faaliyetlerde bulundular. Amerika'da Ermeniler lehine Kilise tarafından desteklenen kampanyalar büyük ilgi gördü. Birinci Dünya Savaşı içinde Türkiye'deki faaliyetler durdu, fakat Mondros Ateşkesin'den sonra tekrar canlandı. Ermenilere ve Rumlara destek oldukları için Ulusal Kurtuluş Savaşı sırasında Amerikan Kolejlerine (örneğin Merzifon Amerikan Koleji Pontus merkezi idi) casus gözüyle bakıldı.
Amerika'nın Türkiye ile olan ilişkileri daha çok kültürel idi. 1917 yılında Birinci Dünya Savaşı'na giren A.B.D. Türkiye'ye savaş ilan etmeyip, yalnızca ilişkilerini kesti. Amerika'nın Türkiye ile siyasi konularda ilgilenmesi Wilson İlkeleri ile başladı. Wilson İlkeleri'nde Türkiye'ye ayrı bir yer verilmişti. Türklerin çoğunlukta bulunduğu yerlerde bir Türk Devleti kurulacağı belirtilmişti. Boğazların ise bütün ticaret gemilerine açık olması kabul edilecekti. Böylece Türkiye ve Boğazlar konusu birlikte ortaya çıkıyordu.
Fakat Başkan Wilson, Paris Barış Konferansı'nda ilkelerini unuttu ve Türkiye'nin yağmalanmasına yardımcı oldu. Orta Doğu'da Amerika için ekonomik bir kapı bırakılması karşılığında İngiltere'nin ve Fransa'nın peşinden gitti. "Cemiyet-i Akvam" (Milletler Cemiyeti) çalışmalarına da kapılan Wilson Avrupa diplomasisi karşısında çabuk yenildi. A.B.D. Dışişleri ise Trakya ve Sakarya'ya kadar Boğazları içine alan bir bölgede, uluslararası statüde bir devlet ve Doğu Anadolu'da, büyük bir devletin himayesinde bir Ermeni Devleti ve iç Anadolu'da bir Türk Devleti kurulmasını istiyordu. A.B.D. adına Amerikan'ın Yakın Doğu Yüksek Temsilcisi Charles R. Crane'nin de katıldığı King-Crane Komisyonu ise Boğazlar bölgesi, Ermenistan dahil bütün Turkiye'nin Amerikan Mandası altına alınmasını istedi. Amiral Bristol ise Ege bölgesinde yaptığı incelemede, burada çıkan bütün olayların sorumlusu olarak Yunanistan'ı görmüştü ve bunu raporla bildirmişti. Türkiye konusunda en ayrıntılı araştırmayı ise General Harbord yaptı. Ermeni ve Türkiye mandalarının çok pahalı olacağını, yüzbinlerce asker beslemek zorunda kalınacağını, bu kadar çok askerin masrafının Amerika ekonomisine çok pahalı geleceğini, yerli kaynakların ise bunu karşılayamayacağını belirlti. A.B.D.'nin Türkiye mandası ile ilgilenmesi Türkiye'deki Amerika yanlılarını umutlandırdı ve M. Kemal'e baskı yaparak, Amerikan mandasının (Bunu büyük bir lütuf ve tarihi fırsat sayıyorlardı) bir an önce kabul edilmesini istediler. Sivas Kongresi'nde konu gündeme getirildi ve A.B.D.'ne mektup yazıldı. Sivas'ta Harbord ile görüşen M. Kemal, Türkiye'nin tam bağımsızlık esasına dayanan ulusal politikasını ve bu konudaki inancını açıkladı. Amerikan Kongresi de bu sırada "Monreo Doktrini"ne dönerek Avrupa işlerinden çekildi. Amerika tekrar yalnızlık politikasına döndü.
Gerek Amerika'nın Orta Doğu ilişkilerine karıştığı tarihlerde, gerekse kendi kıtasına çekildikten sonra da Amerikan basını Türkiye konusunda önemle eğildi. Manda konusuna ayrıntılı yer veren basın, 1920 yılında, milliyetçilerin Anadolu'da bütün Türk Ulusu'nu temsil eden tek güç olduğunu, milliyetçilerin, islamiyete başvurmayı en son çare olarak düşündüklerini yazıyordu. Türkiye ile ticari ilişkilere de önemli yer veriliyordu. Fakat Avrupa'nın etkisinde kalan basın, Yunanlıların kazanacağını zannediyor, Yunan saldırılarına büyük yer ayrılarak, 1920 yılındaki Yunan başarılarına çok önem veriliyordu. Türkiye'nin düzenli ordu kurma ve I. İnönü Savaşı'nın kazanılmasından sonra Sovyetlerle Moskova Antlaşması'nın imzalanması, Ermenilerin etkisiyle Türkiye'nin Bolşevikleştiği ve Ermenistan'ın Komünistlerle Müslüman Türkler arasında paylaşıldığı şeklinde propogandalara yol açtı
T.B.M.M.-İNGİLTERE İLİŞKİLERİ
Osmanlı İmparatorluğu'nun 19. y.y.'da yok hızlı bir çöküntü içinde olduğu sırada, İngiltere, onun toprak bütünlüğünü korumak için çalıştı. Birçok olaya doğrudan karışarak, özellikle,Rusya'nın Osmanlı İmparatorluğu'nu yıkıp, mirasını ele geçirmesine karşı çıktı. Doğu Akdeniz ve İngiliz sömürge yollarının güvenliği için bu politikayı izleyen İngiltere, diğer yandan 1838 Ticaret Anlaşması, Tazminat ve Islahat Fermanları'nın hazırlanışlarındaki rolü ile giderek Osmanlı Devleti'ni mali, ekonomik ve siyasi etkisi altına aldı. Rusya'nın ortaya attığı "Avrupa'nın Hasta Adamı"nın mirasını paylaşma önerilerini de red etti. Fakat 1878'den sonra İngiliz politikası degişti. Hasta Adam'ın ölmek üzere olduğunu görerek, büyük hisseler koparmaya başladı. 1878'de Kıbrıs'ı ve 1882'de Mısır'ı ele geçirdi. Ermeniler konusunda Osmanlı Devleti'ne baskı yapmaya başladı. Osmanlı Devleti bu durum karşısında Almanya'ya yanaştı. Osmanlı-Alman yakınlaşması ve Almanya'nın 20.y.y. başında Orta Doğu'yu ele geçirme stratejisi İngiliz-Alman rekabetini kuvvetlendirdikçe İngiliz-Rus-Fransız yakınlaşmasına yol açtı. Bu ayrılmada Osmanlı İmparatorlugu'nun Almanya yanında yer alması, daha önce Birinci Dünya Savaşı'nda ayrıntlı olarak belirttiğimiz gibi, İngiltere'nin işine geldi. Rusya'nın Osmanlı İmparatorluğu üzerindeki tarihi ihtiraslarını tahrik edip, Almanya'ya karşı Rusya'yı kullandı. Birinci Dünya Savaşı içinde, Fransa, Rusya, İtalya ile yaptığı gizli antlaşmalarla Osmanlı İmparatorluğunu paylaştı. Yunanistan'a da büyük lokmalar vaad etti.

Rusya'nın mağlup olarak savaştan çekilmesinden sonra Rusya'ya vaad edilmiş olan Boğazlar ve Dogu Anadolu'nun durumu İngiltere'nin istediği biçimde değerlendirilebilecekti. Fransa'yı hemen her istediğine razı ederek, Doğu Sorunu'nu tek başına çözmek şansına sahip olan İngiltere, 30 Ekim 1918'de Osmanlı Devleti ile müttefikleri adına tek başına ateşkes imzaladı. Bütün isteklerini dikte ettirdi. Osmanlı İmparatorluğu'nu bir sömürge gibi parçalamaya başladı. Doğu'da bir Ermenistan ve İngiltere güdümünde bir Kürdistan ve gerekirse bir Pontus Devleti kurmak, batıda da Trakya ve Batı Anadolu'yu Yunanistan'a katarak Yunanistan'ı güçlendirmek ve Orta Doğu'da böylece egemenliğini sürdurme politikası izledi. Lloyd George bir Türk düşmanı olduğu kadar bir Yunan hayranı idi. Venizelos'u Perikles devrinden beri Yunanistan'ın yetiştirdiği en büyük devlet adamı olarak görüyordu. Bu sebeple Paris Barış Konferansı'nda Fransa ve A.B.D.'yi razı ederek Yunan Ordusu'nun İzmir'e asker çıkartmasını sağladı. Bundan sonra Yunanistan'ı l921 yılı sonuna değin ekonomik ve askeri yönden destekledi. Kabinede bazı bakanların (Churchill) ve Genelkurmay'ın Yunan Ordusu'nun Anadolu'ya çıkmasının Türk milliyetçiliğini tahrik ve silahlı direnişe yol açacağını bildirmelerine rağmen, Lloyd George politikasını bırakmadı. Yunanlılar Anadolu'ya çıkana kadar İngiliz
subayları Anadolu'da isteklerini yaptırabiliyorlardı. Fakat İzmir'in işgalinden sonra İngilizlerle bazı yerlerde çatışmalar ve daha sonra İngilizler'in tutuklanmaları başladı.
M. Kemal'in başlattığı Ulusal Mücadeleyi boğmak için her yola başvuran İngiltere, İstanbul Hükümeti ve Padişah üzerinde mutlak bir denetim kurarak, Anadolu'da her türlü kışkırtıcılığı hazırladı. İngiliz entrikaları, Sivas Kongresi'ni, Ali Galip'e dağıttırmak, Amasya Görüşmeleri sırasında Sivas'da ayaklanma çıkartmak biçiminde çalıştı. Başarılı olamayınca Meclis-i Mebusan'ın toplanmasını kabul edip, Kuva-yı Milliye'yi ve Heyet-i Temsiliyeyi pasif duruma sokmak isteyen İngiltere, Misak-ı Milli'nin ilanı üzerine Meclis'i basıp, milliyetçi milletvekillerini tutukladı ve 16 Mart 1920'de İstanbul'u işgal etti. Oysa Amiral Robeck buna gerek olmadığını bildirdi. Amiral Robeck, daha Sivas Kongresi sırasında, Türkiye'de Cumhuriyet'e doğru bir gidiş olduğunu, yeni bir devlet kurulduğunu Londra'ya bildirmiş, Amiral Webb, müttefikler yeterince kuvvetle Türkiye'ye saldırmadıkça milliyetçilere istenilen şartların kabul eltirilemiyeceğini belirtmişti. Lloyd George bütün uyarılara ve Misak-ı Milli sınırları içinde kurulacak bir Türkiye'nin İngiltere için daha yararlı olacağının bildirilmesine rağmen Türkiye politikasını değiştirmedi. Lloyd George, Türkiye'nin Birinci Dünya Savaşı'nda İngiltere'yi çok yıprattığını, eşit koşullarda yendiğini, Türkler'i ancak çok üstün kuvvetlerle yenmeyi başarabileceklerini hatırlatıp, Türk başarısının başta bütün Müslüman halklar olmak üzere İngiliz sömürgelerinde kötu etki yapacağını ileri sürüyor ve Türkiye'nin mutlaka yenilmesini ve Halife'nin İngiliz denetiminde olmasını istiyordu. Fakat Birinci Dünya Savaşı'nda İngiltere de çok yıprandığı için, Türkiye'de İngiliz askerini Türklerle savaştırmaya cesaret edemiyordu. Kamuoyunun tepkisinden korktuğu için, Türkiye'ye Yunanistan'ı saldırtarak, ateşi maşa ile tutmaya çalışıyordu. Sakarya Savaşı sonuna kadar Yunanistan'ı destekleyen Lloyd George, Yunan bozgunundan sonra, gerek İngiliz Genelkurmayı'nın, gerekse kendi kamuoyunun baskısı ve Yunanistan'ı desteklemenin İngiliz ekonomisine verdiği zarar yüzünden Yunanistan'ı kaderine terk etti.
T.B.M.M.-YUNANİSTAN İLİŞKİLERİ
Türk-Yunan ilişkilerini ve Yunanistan'ı Anadolu'da bir maceraya iten sebepleri anlayahilmek için Yunanistan'ın geçmişine bakmak gerekir.
Fatih Sultan Mehmet zamanında Bizans'ın yıkılışı ve Mora'nın fethi ile bu bölgeler Türk yönetimine geçti. Fatih, Rumları Fener Patrikhanesi'ne tanıdığı haklarla cemaat işlerinde serbest bıraktı. Ticaretle uğraşan Rumlar Osmanlı İmparatorluğu'nun kuvvetli olduğu dönemlerde rahat bir hayat sürdüler. Fakat 18. y.y. Osmanlı İmparatorluğu'nun hızlı bir çöküntüye girmesiyle düzeni ve adil yönetimi de bozuldu. İmparatorluğun her yanında olduğu gibi Mora'da da olaylar patlak verdi. Balkan topraklarının devamlı savaş alanı olması ve devletin giderleri için yeni vergiler çıkarması (bu vergiler Müslümanlardan da alınıyordu). Balkan halkını sıkıntıya soktu. II. Katerina'nın "Grek Projesi" (Yunanistan'ı yeniden kurmak) ve hemen arkasından patlayan 1789 Fransız Devrimi'nin ortaya koyduğu ulusal bağımsızlık fikirleri de Osmanlı İmparatorluğu'nun özellikle Balkanlar'da yaşayan hristiyan azınlıklarını etkiledi. Bir yandan Ruslar diğer yandan Napolyon Yunan milliyetçiliğini kışkırttılar. 1806'da Sırp İsyanı'nın çıkması ve Sırbistan'a özerklik verilmesi de Rumları umutlandırdı. 1814 yılında "Etniki Eterya" adında bir dernek kuruldu. Zengin Yunanlıların Odesa'da kurdukları bu dernek Yunan Devleti kurmak için çalışmaya başladı. Yunanlıların korkulu rüyasıTepedelenli Ali Paşa'nın Osmanlı Devleti'ne isyanı ve ortadan kaldırılması da Yunanlılar'a rahat nefes aldırdı. Rus Çarı'nın desteğini alan Fenerli bir Rum olan Aleksandr İpsilanti 1821'de Eflak-Boğdan'da ayaklanma çıkardı. Ayaklanma çabuk bastırıldı. Fakat bu sırada Mora'da ayaklanma çıktı. Yunan nüfusu Mora'da çOk olduğu için ayaklanma çabuk yayıldı ve büyüdü Osmanlı Devleti ayaklanmayı bastıramayınca Mısır Valisi Mehmet Ali Paşa'dan yardım istedi. Mehmet Ali'nin oğlu İbrahim Paşa bir donanma ile Mora'ya gelerek 1825'de ayaklanmayı bastırdı. Yunanlıların ayaklanıp, Türkleri öldürmelerine hiç ses çıkarmayan Avrupa, Osmanlı Devleti'nin resmi kuvvetleri ayaklanmayı bastırınca "insanlık" adına bağırmaya başladılar· Avusturya (Katolik), Rusya (Ortodosks) Prusya (Protestan) arasında imzalanan "Kutsal İttifak" a rağmen Rusya Yunanlılar'ı destekledi. ingiltere ve Rusya Nisan 1927'de Yunanistan'a özerklik verilmesi için, 6 Temmuz 1827'de de İngiltere, Fransa, Rusya, Yunan sorununu çözmek için anlaştılar. 20 Ekim'de üç devletin donanması Osmanlı-Mısır donanmasını Navarin'de batırdılar. Ruslar 1828'de Osmanlı İmparatorluğu ile savaşa girdi ve 1829 yılında Osmanlı İmparatorluğu yenilerek Edirne Antlaşması ile bağımsız Yunanistan Krallığı'nın kuruluşunu kabul etti. Görülüyor ki Yunanistan bağımsızlığını, Hristiyan Avrupa'nın, Müslüman Türklerin yönetiminde yaşayan ve eski Yunan'ın devamı saydıkları Hristiyan Yunanlıları kurtarmak için olaya "Haçlı" düşüncesi ile karışmasıyla kazandı.

Yunanistan bundan sonra sistemli bir biçimde Osmanlı İmparatorluğu aleyhine genişlme pollikası izledi. Türklere karşı kurulan her birlikten yararlandı. 1853-1856 Kırım Savaşı sırasında Rusya yanında yer almak istedi ise de İngiltere ve Fransa'nın tehdidi ile tarafsız
kaldı. 1865'de Yedi Adayı ele geçirdi. 1865 'den sonra Girit ve diğer Ege Adaları'nı ele geçirmek için çalıştı. 1897 yılında Osmanlı İmparatorluğu ile tek başına savaşmak hatasını yaptı ve ağır bir yenilgi aldı. Fakat bu durumda kendisini (Avrupa'nın şımarık çocuğu) yine Avrupa devletleri kurtardılar. Girit'e özerklik verdirdiler. Balkan birliğine girerek 1912'de Osmanlı Devleti'ne karşı Sırbistan, Bulgaristan ve Karadağ ile birlikte saldırdı. Balkan Savaşı'nda en büyük kazancı Yunanistan elde etti. Girit başta olmak üzere hemen bütün Ege Adaları'nı (Oniki Ada ve İmroz, Bozcaada hariç) ele geçirdi Makedonya'nın büyük bölümü Meriç'e kadar Yunanistan'ın oldu.
Toprakları iki misli büyüyerek 125.000 km2 oldu. Bundan sonra Kıbrıs, Batı Anadolu, Trakya ve İstanbul'u ele geçirip "Büyük Yunanistan"ı gerçekleştirmek için daha da aktif bir duruma geldi. Birinci Dünya Savaşı çıktığında Yunanistan için büyük umut doğdu. Yunan davasını başından beri savunmuş olan Rusya, İngiltere ve Fransa ile anlaşarak, Batı Anadolu (İzmir dahil) toprakları karşılığında savaşa girdi. Lloyd George Yunanistan'a "Türkler çökmekte olan bir ırka mensuplar, Yunanlılar ise dostumuzdur..." sözleriyle gereken cesareti de verdi; Yunanistan küçük Asya topraklarından 125.000 km2 toprak elde ederek iki kat büyümeyi düşünüyordu. Osmanlı İmparatorluğu'nun yenilgisi Yunanistan'a istediği fırsatı verdi. Paris Barış Konferansı'nda İngiltere'nin desteği ile Batı Anadolu'yu ele geçirme iznini alan Venizelos 15 Mayıs 1919'da Yunan Ordusu'nu İzmir'e çıkarttı. İstanbul'da Mavri Mira Derneği ve Pontus Derneği, Yunan davası için çalışıyorlardı.
Türk-Yunan ilişkileri Kurtuluş Savaşı boyunca Türk-Yunan Savaşı oldu. Yunanlılar Türkler'in bir daha kendilerini toplayamayacaklarını, tarihten silindiklerini zannettiler. Birinci Dünya Savaşı'nda dünyanın en büyük devletlerine karşı (İngiltere, Rusya, Fransa) dört yıl savaşan ve milyonlarca insan yitiren, bitkin, perişan Turk Ulusu'nu en zayıf anında yakalayarak, Türkiye'ye saldırdı. Bu saldırının Yunan felaketi olacağı uyarılarını bile dikkate almadı. Türkiye'nin daima karşısında olma politikası ile daima kazançlı, çıktığı için yine İngiltere'nin himayesinde başarılı olacağına inandı.
*Ergün AYBARS, Türkiye Cumhuriyeti Tarihi 1, Ege Ün. Basımevi, 1986, ss. 294-309









MADEM GELMİYORSUN








madem gelmiyorsun......
bırak yaralarımı ve beni yüreğimle....
bugün anladım sevgilim...
aşkım bana ağlıyor bir köşede sessizce......
gözyaşları döküyor yaşanmamış sevdamıza.....
nasıldı bir görsen......
bu yüzden anlayamazsın sevdiğim.....
dokunmak istedim yüreğime....
istemedi....benden çok uzaklara gitti....
uzaklarda bana ağlayan aşkıma dokunmak istedim......
dokunamadım!......
istemedi ellerimi bir kenara itti.....
korktum!.....
dokunsam daha fazla kanayacak sanki....
bende sevdamla ağladım bu kahrolası çaresizliğime....
susturamıyorum gözyaşlarımı....
sessiz sessiz ölüyor sanki gözlerim de......
ellerimde çare yok sevgilim!....
eğer dokunursam!... yokuluğunu görürse ya ellerimde....
çare senin ellerindeyken.......
ne sen dokunuyorsun...
nede ben dokunabiliyorum.....
sessizce ağlıyor bir köşede.....
ben seni gözlerinden bile kıskanırken.....
sen başka eller de.....
ağlasan ne fayda.....
sen vermişken sevdanı bir başka ele....
sus konuşma sevdiğim!....
hiçbir kelime bugün anlatamaz yokluğunu yüreğime.....
hiçbir sözcük avutamaz yüreğimi....
madem gelmiyorsun......
bırak yaralarımı ve beni yüreğimle....
bırak beni aşkım ve çaresizliğimle....
belliki benim daha uzun yolum var dertler de.....
ben alışmışken sensizliğime...
varlığın ne anlam getirir bilmem sevgime.....
sen uzak ve mutlu ol sevgilim!.....
dilekler kurdum yollarına.....
güzel olan ne varsa al git benden...
unutma gözlerini de......
isteklerim ne fayda getirir bilmem.....
sen mutluyken başkalarıyla.....
hayallerim bugün seni terkederken......
gitme kal desem.....

sus diyebilir misin ağlayan sevgime......
ben söz geçiremiyorum artık gözlerime...
gel de sen söz geçir gözpınarlarımdan damlayan aşkına...
çaresizliğin tam ortasında ağlayan aşkıma......
sen gelsen diner mi ızdırabı sor bir kez yüreğime...
böyle bir köşede yetim bıraktığın sevdamı......
geri versen bana....
eskisi gibi güler mi söyle bana!.....
izler bıraktığın biçare yüreğimde.....
silemediğim gözlerin var gözlerimde....
ne dokunabiliyorum.....
ne sus diyebiliyorum yokluğunda kanayan gözlerime.....
bırak beni sevgim ve sensizliğimle....
 

10 Nisan 2013

Zaman Seni Beklemez







Zaman Seni Beklemez


Sen hep bir şeylerin daha iyi olacağı günleri beklerken,
Zaman hızla akar ne seni ne başkasını, kimseyi beklemez ..
Randevusuna en sadık olandır da hele bi gecikmeye gör!
Durdurma şansın olmadığı gibi
geriye sarma şansı da verilmemiştir sana.
Zaman en kıymetli mücevherindir aslında.




Nasıl ki ekilen umudun tohumunda
Gizliyse yeşerecek çiçeğin pembesi,
Toprağına akacak su yolunu bulur merak etme.
Oysa beklediğin, umut ettiğindir.
Zamanını bekleme büyüyememiş küçük çocuk.
O gelip seni bulacaktır,
güneşin en tepede, ayınsa en dolun olduğu zamanda.


Bugün elinden kayıp giden an
ileride mutlak çok kıymetli olacaktır.
Değerine değer katılacak günü bekleme.
Onu kıymetlendiren
geçen zaman gibi gözükse de aslında,
Senin avuçlarının içinde bezenir 24 ayara,
Yeter ki sen işle en ince ustalığınla.
Yüreğindir en usta sarraf.
Gelecek sana beşibiyerde de sunabilir,
O günü beklerken umudunu kaybetme.
Yeter ki beklerken zamanı kaçırma,
Unutma zaman kimseyi beklemez.
Ve zaman altın kadar değerliyse;
Yaşamın sana taktığı
yüzgörümlülüğünü hiç boynundan çıkarma.




Atlas Okyanusu'nda, "Türk" adı taşıyan bir ülkenin var olduğunu biliyor muydunuz?


Atlas Okyanusu'nda, 
"Türk" adı taşıyan bir ülkenin var olduğunu
 biliyor muydunuz?


Karayipler yakınlarında yer alan ve adı Turks ve Caicos Adaları olan bu ülke, günümüzde İngiltere sömürgesi konumundadır.

38 adadan oluşan ülkenin başkenti ise Grand Turk (Büyük Türk)'tür.
Bütün hükümet binaları ve bakanlıklar, Grand Turk adındaki bu adada bulunur.

Adaların toplam yüzölçümü 430 kilometrekare, nüfusu ise 25.000'in üzerindedir.

Kuzey Atlas Okyanusu'nda yer alan bu tropikal adalar, Bahama'nın Güneydoğusu'nda bulunmaktadır ve Amerika ve Küba'ya da yakındır.




Adaya Türk Adı'nın verilmesinin nedeni ise inandırıcı olmayan bir gerekçeyle açıklanmaya çalışılıyor.
İddiaya göre adada bulunan bir kaktüs bitkisi, Osmanlı Dönemi'nde kullanılan fese benzediği için buraya Türk Adaları denilmiş!
Bu iddianın sahibi ise, bölgeyi sömürge halinde ellerinde tutmaya devam eden İngilizler!

Oysa adaların Türk Adı'yla anılması, fesin Türkler tarafından kullanılmaya başlanmasından yüzlerce yıl öncesine dayanıyor.
Türk Adaları Adı, 1688'de ilk defa Coronelli adlı meşhur bir İtalyan haritacının çizdiği haritada yer alıyor ve bu eser Fransızca.
Yani ülkenin şu andaki resmi adının yer aldığı ilk tarihi vesika Fransızca ve "Türk" sözcüğü orada aynen geçiyor.
Coronelli"nin söz konusu haritasında Adaların ismi "Ide Caiquos, Caiquos and I. Turche" şeklinde yazılı.


Üstelik Türkler de ancak 1800’lü yıllarda fesle tanışıyor ve fes giymeye başlıyor. 16., 17. ve 18. Yüzyıllarda İspanyol, Fransız ve İngilizler arasında el değiştiren Adaların adı, 16. yüzyılda İspanyollar'ın elindeyken bile yine Türk Adaları'ydı.
Yani bu adın fesle uzaktan yakından hiçbir alakası yok!

İngilizler adanın adını değiştirmek istemişlerse de, ada halkını yüzyıllardır kullandıkları bu isimden vaz geçirememişler.

Adaların adını değiştiremeyen İngilizler, bu kez de Ada ile Türkler arasındaki bağı "fes benzerliği" masalını uydurarak kesmek istemişler.

1869'da ise Turks ve Caicos Adaları'nın "Ay-Yıldızlı" eski bayrağını değiştirmeyi başarmışlar.


1869'da İngilizler tarafından değiştirilen Turks ve Caicos Adaları'nın Ay-Yıldızlı Eski Bayrağı ve başkentleri olan Grand Turk(Büyük Türk) Adası'nın adı nereden gelmektedir ve Ada'ya adını veren bu Büyük Türk kimdir?

15. 16. ve 17. Yüzyıllarda Osmanlı Denizcileri'nin Akdeniz ve Atlantik'e yelken açarak bu sularda çeşitli adaları uzun yıllar ellerinde tutup korsanlık faaliyetleri gösterdikleri bilinmektedir.
Ayrıca, Piri Reis'in Haritası'nda bu adaların bulunduğu yerde kayık resimleri vardır ki "Caicos"(Kaykos) sözcüğü, "kayık" anlamına gelir.

Buranın, Kristof Kolomb'dan 25 yıl önce Türkler tarafından keşfedilerek ele geçirildiği ve Başkenti Grand Turk'un adının da -Adaya Türk Denizcileri'nin gelmesinden sonra- Batılılar tarafından "Büyük Türk, Grand Senior, Muhteşem Süleyman" adlarıyla anılan Kanuni Sultan Süleyman'dan alındığı sanılmaktadır Küba'nın Ankara Büyükelçisi E. G. Abascal da, konuyu teyit eden şu önemli bilgileri veriyor: "Caicos kelimesi, Türkçe'deki kayıktan geliyor. Ada'nın adı, Türkler'in burada bulunduğunu gösteriyor. Küba'nın meşhur bir bölgesinin adı Matatorcos, yani Türklerin öldüğü yer! Bunun bir felaket sonucu olduğunu dair bilgiler var. İspanyol Gemisi San Agustin, 28 Şubat 1596'da Havana'ya geldiğinde mürettebatın 45'i Müslüman, bazılarının adları Ramazan, Recep, Yusuf, Ali, Hüseyin idi. Batı Anadolu'dan ve Karadeniz'den gelmişlerdi. 1640 yılında Küba'nın güneyinde bir İngiliz ticari gemisi, Türk Korsanları tarafından ele geçirilmiş."


Küba Büyükelçisi'nin verdiği önemli bilgilerden birisi de, İttihat ve Terakki Dönemi'nde Enver Paşa’nın Küba'ya özel bir görevli göndererek bu konu hakkında araştırmalar yaptırması.

Büyükelçi şöyle devam ediyor: "Bu görevlinin burada tarihi araştırmalar yaptığını ve bir rapor hazırladığını biliyoruz." Mektuplar yanlışlıkla Türkiye'ye geliyor, halkı yanlışlıkla Türk sanılıyor.. Posta hizmetlerinde Turks ve Caicos Adaları'nın adı sık sık yanlış yazıldığından adaya giden mektupların bir kısmı önce yanlışlıkla Türkiye'ye geliyor. Türkiye ise, mektupları Turks ve Caicos Adaları'na geri gönderiyor. Geçtiğimiz yıllarda bazı Avrupa Ülkeleri'nin, Türkiye zannederek bu Adalara vize uygulaması başlatması yetkililerin yaptıkları resmi yazışmalarla aşılmış.

Ayrıca Ada sakinleri, dünyanın neresine giderlerse gitsinler önce Türkiye’den gelmediklerini anlatmak zorunda kalmaya devam ediyorlar









Silinmesin *T6952550267*DOSYA GÖNDERME FORMU(HUKUK)YARGITAY 20. HUKUK DAİRESİ BAŞKANLIĞINA ANKARADOSYAYA İLİŞKİN BİLGİLERMAHKEMESİKARAR TAR...