09 Kasım 2018

Imam-i Hanbeli İMAM HANBELİ


İMAM B. HANBELİ

AHMED B. HANBEL

(164/780 - 241/855)

Islâm'da dört büyük fikih mezhebin birisi olan Ahmed b. Hanbel 164/780 yilinda Bagdad'ta dogdu. 241/855'te yine orada vefat etti. Büyük babasi Hanbel Horasan bölgesinde bulunan Serahs Vilâyeti'nin valisi idi. Babasi Muhammed b. Hanbel de komutanlik görevi üstlenmis bir askerdi. Hanbel ailesi, Ahmed'in dogumuna yakin bir sirada Bagdad'a gelmis ve orada yerlesmisti.
Ahmed b. Hanbel önce Kur'ân'i hifzetmis, daha sonra arapça, hadis gibi ilimleri, sahâbe ve tabiîlere ait rivâyetleri, Hz. Peygamber'in, sahabe ve tabiîlerin hayatlarini incelemekle ilim çalismalarina baslamistir. Özellikle hadis ilmi için Basra, Kûfe, Mekke, Medîne, Sam, Yemen ve el-Cezîre'yi dolasmis, uzun bir süre Imam Sâfiî'ye (ö. 204/819) talebelik etmistir. Hatta bu yüzden O'nu Sâfiî mezhebinden sayanlar bile olmustur. Böylece O'nun baslica fikih üstadi Imam Sâfiî'dir. Sâfiî, O'nun hakkinda söyle demistir: "Ben Bagdad'tan ayrildim ve orada Ahmed b. Hanbel'den daha âlim ve daha faziletli kimse birakmadim"(el-Hudarî, Târihu't-Tesrîi'l-Islâmî, terc. Haydar Hatipoglu, s. 260, 26i).

Ahmed b. Hanbel, Ebû Hanîfe'nin (ö.150/767) ögrencisi ve devrin ünlü bas kadisi Ebû Yûsuf'tan (ö.182/798) fikih ilmi aldi. Rivâyetle dirayeti birlestiren bir yol izledi. O, hükmü hadisten çikarir, bu hükme yeni bir takim meseleleri kiyas ederdi. Bu arada Yemen'e giderek, San'a'da Abdurrezzâk b. Hemmâm'la (ö. 211/826) görüstü. Orada iki yil kadar kalarak O'ndan ez-Zuhrî ve Ibnü'l-Müseyyeb yoluyla gelen birçok hadisleri aldi(Muhammed Ebû Zehra, Islâm'da Fikhî Mezhepler Tarihi, Terc. Abdulkadir Sener, Istanbul i976, s. 423 vd.)
Adinin ilim, zühd ve takvâ ile birlikte yayilisi toplumu onun ilmine yöneltti. Mescid'eki derslerini izleyenlerin sayisinin bes bine kadar ulastigi nakledilir. Derslerinde dikkati çeken üç husus sudur.
a) Onun meclisine ciddiyet, vakar, tevazu ve ruhî huzur hâkimdi. Kendisi saka ve alay etmeyi sevmezdi.

b) Dersinde, ancâk hadisleri rivayet etmesi istendigi zaman anlatirdi. Hadis rivayetinde hafizasina güvenmez, Hz. Peygamber'e söylemedigi seyi isnad etmemek için yazili metne bakarak nakiller yapardi. Kendisine sorulmadikça konusmazdi.
c) Verdigi fetvalarin yazilip nakledilmesini menederdi. Ona göre yazilmasi gereken ilim, ancak Kitap ve Sünnet'ten ibaret idi. Ahmed b. Hanbel'in görüsü bu olmakla birlikte ögrencileri kendisinden ciltler dolusu kitaplar rivayet etmislerdir(Zehebî, Tercemetü Ahmed b. Hanbel, Müsned'in bastarafi, Mektebetü'l-Maarif tab'i, Misir, t.y.); Ebû Zehra, a.g.e., s. 437).

Hâlife Me'mûn'un ortaya attigi Kur'ân'in mahlûk (sonradan yaratilmis) oldugu fikrini Ibn Hanbel kabul etmedi, muhakeme edilerek zindana atildi. Dayak yedi, kendisine iskence yapildi, fakat yine inancindan taviz vermedi. (Ahmed b. Hanbel'in hal tercemesi için bk. el-Hatîbü'l-Bagdâdî, Târihû Bagdâd, Misir 1394/ 1931, IV, 412-423; Ebû Nuaym, Hilye, Misir 1352/15, IX,161-233; el-Buhârî, et-Tarihu'l-Kebîr, Haydarâbâd. 1360, I, 2, 5; Ibn Hallikân, Vefeyâtü'l-Ayân, Kahire 1367/1948, I, 47-49; Ibn Ebî Ya'lâ, Tabakâlü'l-Hanâbile, Kahire 1378/1952, I, 4-20: Ibnü'l-Cevzî; Menâkibu'l-Imam Ahmed, Misir 1349; ez-Zehebî, Tezkiretü'l-Huffâz, Haydarâbâd 1375/1955, I, 43i-432; Târihu'l-Islâm, I, 58-131 (Ahmed Muhammed Sâkir'in Müsned nesri mukaddimesi); Ebû Zehra, Ahmed b. Hanbel, Kahire 1949; Fuat Sezgin, GAS, I, 502-509).
Ahmed b. Hanbel'in Ictihad Usulü:

Dört mezhep imami içinde usul ve fetvalarini yazmaktan en çok çekinen zât Ahmed b. Hanbel'dir. O, daha çok hadisleri toplayip tasnif etmeyi gaye edinmistir. Sâfiî gibi O da senedi sahih olunca baska hiçbir sart ileri sürmeksizin haber-i vâhidle amel eden hadis ehli müctehidlerindendir. Ebû Hanîfe ise bu konuda râvinin güvenilir (sika) ve adaletli olmasi yaninda rivayet ettigi seye aykiri bir amelde bulunmamasini sart kosar. Sahabe adi zikredilmeyen "mürsel hadis"i, Ahmed b. Hanbel zayif sayar ve konu ile ilgili baska bir hadis bulunmazsa, yani zarûret karsisinda kalirsa bunu delil. olarak kabul ederdi (Muhammed Ebû Zehra Usûlü'l-Fikh, Dâru'l-Fikri'l-Arabî tab'i, y. ve t.y., s. 108 vd.) Böylece O, mür" sel ve zayif hadisleri daha kuvvetli bir delil bulunmazsa kiyasa tercih ederdi. Ancak O'nun devrinde henüz hadis için "sahih, hasen, zayif" seklinde üçlü taksim yapilmamis, hadisler genellikle sahih ve zayif kisimlarina aynlmistir. Bu yüzden Ibn Hanbel'in kiyasa tercih ettigi hadisler, bâtil ve münker olmayan "hasen" nevinden hadisler olmalidir (Ibnti'l-Kayyim, I'lâmil'l-Muvakkiîn, Misir 1955, I, 29, 30).
Ibn Hanbel'e göre, ayni konuda aksi bir görüsün bulundugu bilinmeyen sahabe kavlî "icmâ"' niteligindedir. Eger sahabe görüsleri arasinda ihtilaf varsa, ya bunlardan Kitap veya Sünnete yakin olani tercih eder veya böyle bir tercih yapmaksizin sadece görüsleri nakletmekle yetinir. konu hakkinda sahabe görüsü nakledilmemisse, büyük tâbiî'lerin re'ylerini kendi re'yine tercih eder. Mesele hakkinda âyet, sahih hadis, sahabe kavli, zayif ve mûrsel eser gibi deliller bulamazsa kiyas yoluna basvurur (Ibnü'l kayyim, a.g.e., I, 32). "
Hanbeliler, hakkinda Kitap, Sünnet ve Icmâ'a dayali bir delil bulunmayan maslahati (kamu yarari) kiyastan sayarlar. Çünkü bunlar Kitap ve Sünnet nass'larinin toplamindan elde edilen genel maslahatlardir. Diger yandan Ibn Hanbel "Siyaset-i ser'iyye" de de maslahadi esas almistir. Siyaset-i ser'iyye, Islâm Devlet baskasinin, toplumu islah amaciyla, insanlari yararli islere tesvik etmek ve zararli islerden uzaklastirmak için izlemis oldugu yoldur. Nass olmasa bile bu konuda bazi cezalarin uygulanmasi mümkün ve caizdir. Ibn Hanbel'in konu ile ilgili bazi fetvalari söyledir: Fesat ve kötülük çikaranlar, serlerinden,güvende olunabilecek bir ülkeye sürgün edilirler. Ramazan ayinda gündüz sarap içenlerin cezasi arttirilir. Sahabeye dil uzatan cezalandirilir ve tevbeye davet edilir. Hanbelî mezhebine bagli bazi bilginler de kamu yararina dayali fetvalari sürdürmüslerdir. Meselâ; bir ev sahibi, eger evi elverisli ise, kalacak yeri olmayan bir kimseyi evinde oturtmasi için zorlanabilir. Bu konuda Ibnü'l-Kayyim (ö. 751/1350) söyle der: "Bir topluluk, herhangi bir sahsin ovinde oturmak zorunda kalsa, bundan baska bir ev veya otel (han) bulamasa, O kimsenin anlasmazliga düsmeksizin evini bunlara vermesi gerekir. Bazi Hanbefîlere göre ev sahibi bunlardan ecr-i misil kadar kira bedeli alabilir (Ebû Zehra, Islâm'da Fikhî Mezhepler Tarihi, s. 493, 494).n

Hanbefîler istihsan delilini de kabul ederler. Çünkü istihsan; ya nass veya icmâ' gibi bir delile dayanmakta yahut da zaruret prensibine göre kabul edilmektedir.
Sedd-i Zerâyi, prensibini en siddetli uygulayan mezhep hanefîlerdir. Bu konuda Ibnü'l-Kayyim el-Cevziyye söyle der: "Maksatlara, ancak onlara götüren vâsita ve yollarla ulasildigina göre, bu vâsita ve yollar da onlara tabi olur ve ayni hükmü alirlar. Allah bir seyi haram kilmissa, bu harama götüren yol ve usulleri de yasaklamis demektir. Aksi halde haram kilmanin hikmeti kalmazdi. Meselâ; doktorlar, hastaligi önlemek için, hastayi buna sebep olan seylerden menederler. Aksi halde hasta daha kötü duruma düsebilir (Ibnü'l Kayyim, a.g.e., I, 119).
Hanbelîlerin çokça kullandigi baska bir metot "istishâb" adini alir. Bu manasi sabit olan bir hükmün, onu degistiren bir delil bulununcaya kadar devam etmesidir. Onlarin istishâb metoduna göre verdikleri ban fetvalar sunlardir:
a) Yasaklandigina dair bir delil bulununcaya kadar esyada aslolan mübahliktir.

b) Pis oldugunu gösteren bir delil bulununcaya kadar suda aslolan temizliktir.

c) Esini bosayan bir koca, daha sonra bir defa mi yoksa üç talakla mi bosadiginda süphe etse, bir talakla bosadigi esasi kabul edilir. Çünkü tek talakla bosama kesindir (Ebû Zehra, a.g.e., s. 497, 498).

Ibn Hanbel istishabi; "daha önce var olani sabit görme, önceden yok olani yok sayma" seklinde uygularken, ayni metodu bazi hanefîler, sâbit kilmada degil, sadece def'ide geçerli görürler. Meselâ; kaybolan (mefkud) ve kendisinden haber alinamayan kimsenin hayati, aksi sabit oluncaya kadar devam eder. Hanefî ve mâlikîlere göre, kendi mallari bakimindan sag kimseler gibi muamele görür, mülkiyet hakki devam ettigi gibi, karisi da, onun ölümüne dair bir delil bulununcaya veya mahkeme tarafindan ölümüne hüküm verilinceye kadar evlilik sifati devam eder; fakat bu kayip kimse, kayipligi süresince bir takim yeni haklar elde edemez. Bu süre içinde ona, miras veya vasiyet yoluyla bir sey intikal etmez. Bir yakini ölürse, kayip kisinin payi bekletilir, sag olarak döner gelirse bu pay ona verilir. Hâkim onun ölümüne hükmederse, miras birakan öldügü vakit o da ölmüs sayilarak onun miras payi mûrise geri döner ve onun öteki varisleri arasinda paylastirilir. Hanbelî ve Sâfiîlerin istihbab anlayisi ise "hem isbat hem de def etme" esasina dayandigi için, ölümüne hüküm verilinceye kadar, onu kayiplik sûresince sag olarak kabul ederler. Onlara göre, bu süre içerisinde o, kendisine ait mallarin mülkiyet hakkina sahip oldugu gibi kendisine miras, vasiyet ve benzeri yollarla mal da intikal eder (Ibnü'l-Kayyim, a.g.e., Delhi tab'i, I, i25; Ebû Zehra, Usûlü'l-Fikh, s. 299, 300). Istishâb delilinin re'y ve kiyas ictihadiyla yakin ilgisi vardir. Kiyasi tamamen inkâr eden Zahirîlerle, Ibn Hanbel gibi çok az kullanan müctehidler, âyet ve hadislerin temas etmedigi meseleleri Istishâba birakarak; Allah'in haram kildigi haram, helal kildigini helal, bunlarin disinda kalanlari ise Istishâb esasina göre mübah kabul eder ve bu metodun alanini çok genis tutarlar.

Hanbelî Mezhebinin Bazi Görüsleri:
Ahmed b. Hanbel'e göre; iman, kesin olarak inanmaktan ve amelden ibarettir. Artar ve eksilir, yani iman, iyi amelle artar, kötü amelle de eksilir. Kisi imandan çikabilir, Islam'dan çikmaz. Tevbe edince yeniden imana döner. Insani ancak Allah'a sirk kosmak veya farzlardan birini inkâr ederek yapmamak imandan disari çikarir. Insan herhangi bir farz tembellik veya gevseklik yüzünden terkederse, onun durumu Allah'a havale edilir. Dilerse ona azap eder, dilerse onu affeder.

Hz. Ali'nin hilâfetinden itibaren büyük günah (kebîre) isleyenlerin durumu bilginler arasinda tartisilmistir. Hâriciler bu konuda sert bir yol izleyerek, büyük günah isleyenin dinden çikacagi görüsünü benimsemistir.
Hasan el-Basri bunlarin münafik olacagini söylerken Mürcie firkasinin sapiklari, iman olduktan sonra, günahin hiçbir zarari olmadigini savunmuslardir. Ebû Hanîfe ve çogunluk Islâm hukukçularina göre büyük günah isleyen kimse, kesin tevbe ederse, Allah onun tevbesini kabul eder. Eger tevbe etmeden ölürse durumu Allah'a havale edilir. O, dilerse azap eder, dilerse kulunu affeder. Ahmed b. Hanbel'in görüsü de, diger fakihlerin görüsü gibidir. O, söyle demistir: "Mü'min kendisine gizli olan seyleri Allah'a havale eder, kendi durumunu da O'na birakir. Günahlarla Allah'in magfiret kapisini kapatmaz. Herseyin, hayir ve serrin Allah'in kaza ve kaderiyle oldugunu bilir. Iyilik yapan için Allah'tan ümidini kesmez, kötülük yapanin da âkibetinden korkar. Muhammed ümmetinden hiçbir kimse yaptigi iyilik sebebiyle cennete ve kazandigi günah sebebiyle cehenneme girmez. Bu konuda Allah'in diledigi olur" (Ibnu'l-Cevzî, Menâkibu'l Imam Ahmed b. Hanbel, s. 168).
Ahmed b. Hanbel'in Islâm Devlet Baskani seçimi (Imam, halife) ile ilgili görüsü su sekilde özetlenebilir: O, hilâfet ve halîfe konusunda sahabe tabiilerin çogunluguna tabi olur. Buna göre, Islâm Devlet baskani (halîfe), kendisinden sonra uygun gördügü birisini hilâfet için aday gösterebilir. Burada son söz mü'minlerin bîatidir. Nitekim Hz. Peygamber, Ebû Bekir (r.a)'in, kendi yerine geçmesine isaret buyurmus, fakat bunu açikça söylememistir. Söyle ki, Hz. Peygamber, hastaligi günlerinde Ebû Bekr'i namaz kildirmasi için öne geçirmistir. Ashâbi kiram; "Peygamber (s.a.s) O'nu din isimiz için seçmistir. O halde biz O'nu dünya isimiz için niçin seçmeyelim" diyerek, Hz. Ebû Bekr'e bîat etmislerdir. Hz. Ebû Bekir, kendisinden sonra Hz. Ömer'i aday göstermis, müslümanlari O'na bîat edip etmeme konusunda serbest birakmistir. Müslümanlar da kendi iradeleriyle Hz. Ömer'e bîat etmislerdir. Daha sonra, Hz. Ömer, peygamber (s.a.s)'in rizasini kazanan alti kisiyi seçmis ve bunlara içlerinden birini halife seçip, müslümanlari buna bîata davet etmelerini tavsiye etmistir. Bunlarin dört tanesi Hz. Osman'i seçmis ve müslümanlar da ona bîat etmislerdir. Hz. Ali de O'na biat edenler arasindadir. Ahmed b. Hanbel, "Onlarin isleri, aralarinda danisma (süra) iledir" (es-Sûrâ, 42/38) âyeti uyarinca, halifenin sûrâ ile seçilmesi prensibini benimser. Diger yandan sünnete uyarak halîfenin Kureys'ten olmasini kabul eder. Yönetimi zorla ele geçiren kimseye facir bile olsa itaâtin gerekli oldugunu söyler. Böylece fitnelerin önüne geçilmis olur. O, bu konuda müslümanlarin maslahatini gözetmektedir. O'na göre, düzenli ve kalici bir yönetim teessüs etmelidir. Bu düzenin disina çikanlar, ümmetin gücünü bölmekte ve onu temelinden sarsmaktadir. Ibn Hanbel'i böyle düsünmeye sevkeden sey, Haricilerin o dönemdeki sert, bölücü ve siddetli eylem ve hareketleridir. Müslümanlarin nizamini bozmak isteyenler, zâlim yöneticilerin isledikleri suçtan daha fazla suç islemis olurlar (Ibnü'l-Cevzî, el Menâkib, s. 176). Ahmed b. Hanbel, mesru nizariim korunmasini savunmakla birlikte kendi devrindeki yöneticilerle hiçbir sekilde temas kurmamis, onlarin hediye ve armaganlarini kabul etmemistir. O, hak ve adalete inanan, zulmü tanimayan, fitne, fesat, isyan ve karisikligi istemeyen yüksek bir ruha sahipti.

Ahmed b. Hanbel'in Hadisçilik Yönü:

Ibn Hanbel 40 yasina kadar hadis ögrenmek ve ilmini artirmak için çalismis, Irak, Hicaz ve Yemen arasinda ilim seyahatlerinde bulunmustur. Fakat bu süre içinde hadis rivayet etmekten veya ders vermekten kaçinmistir. O, Hz. Peygamber'in peygamberlik çagi olan 40 yasinda hadis rivayetine ve ders vermeye basladigi zaman ilminin en yüksek derecesine ulasmis ve akranlari arasinda temayüz etmisti. Seyhi Abdurrezzâk Ibn Hemmâm (ö. 2ii/826) O'nu diger hadisçilerle karsilastirarak söyle demistir:
"Bize en kudretli hâfiz es-Sazkunî geldi, hadis ricâlini çok iyi bilen Yahya b. Maîn geldi, fakat bunlarin hepsini kendi sahsinda toplayan Ahmed b. Hanbel gibi bir Imam daha gelmedi (Ibnü'l-Cevzî, el-Menâkib, s. 69).
Ahmed b. Hanbel te'lif ettigi Müsned adli hadis eseriyle söhret bulmustur. Müsned; üçüncü hicret asrinda ortaya çikan ve hadisleri, diger hadis eserlerinden farkli bir sekilde tâsnife tabi tutan kitaplardir. Sünen, musannef ve câmi' adi verilen hadis kaynaklarinda tasnif, "konulara göre" yapilirken, müsnedlerde, hadislerin konulari dikkate alinmamis, fakat kitaba alinacak hadisler ya onlari rivayet eden sahabî veya sahabîden sonraki râvilerden birinin ismi altinda biraraya getirilmistir. Meselâ; Ebû Hureyre'nin Hz. Peygamber'den rivayet ettigi hadisler, konulari dikkate alinmaksizin, Ebû Hureyre ismi altinda biraraya getirilerek bir kitap içinde çesitli sahabîlerin hadislerinden olusan bir mecmua te'lif edilmistir. Müsned'in kelime anlami "isnad edilmis" demektir.
Iste Ibn Hanbel'in Müsned'i de, diger müsnedler gibi sahabe adlarina göre tasnif edilmis, ve her sahabenin rivâyet ettigi hadis, konusu ne olursa olsun kendi ismi altinda toplanmistir. Ebû Bekir es-Siddîk'in müsnediyle baslayan eserde sirasiyla Hulefâ-i Râsidîn ve diger sahabelerin müsnedleri bunu izlemistir.
Ahmed b. Hanbel, Müsned'ini topladigi 700 binin üzerindeki hadisler arasinda seçtikleriyle meydana getirmistir. Müsned'de tekrarlariyla birlik te 40 bin, tekrarlar disinda yaklasik 30 bin kadar hadis yer alir (el-Medînî, Hasâisu'l-Milsned (Ahmed Muhammed Sakir tarafindan Müsned mukaddimesinde nakledilmistir), I, 23; es-Suyûtî, Tedrîbu'r-Râvî, Misir 1379, s. i0i). Müsned'in bütün sahih hadisleri içine aldigi söylenemez. Hatta Sahîhayn'da hadisleri bulunan 200 kadar sahabenin Müsned'te yer almadigi ileri sürülmüstür (es-Süyûlî, a.g.e., s. i0i). Müsned, Ahmed b. Hanbel'in hayatinda iki oglu Salih ve Abdullah ile, kardesinin oglu Hanbel tarafindan Ahmed'ten isitilmis ve rivayet edilmistir. Ancak asil nüshaya Abdullah'in baskalarindan isittigi bazi hadislerle, nüshayi Abdullah'tan rivayet eden Ebû Bekir el-Kati'î'nin bazi hadisleri de ilâve edilmistir. Ancak bunlarin sayisi bütünü etkilemeyecek kadar azdir (el Medînî, a.g.e., I, 21; es-Suyûtî, a.g.e., s. i0i). Sonuç olarak Ibn Hanbel'in Müsned'i müslümanlar arasinda büyük itibar görmüstür. O'nun kaleme aldigi Kitabü'l-Ilel ve Ma'rifeti'r-Ricâl incelendiginde, hadisleri ve râvîlerini tanimada genis bilgiye sahip oldugu anlasilir.
Hanbelî Mezhebinin Yayilmasi:
Ahmed b. Hanbel usûl ve fetvâlarini yazmaktan kaçinmistir. Hatta o, fikhinin yazilmasini menetmistir. Bunun sebebi, Islâm'in asil ana kaynagini teskil eden Kitap ve Sünnetle mesgul olmayi ön plâna çikarmaktir. O, bu düsüncesini söyle ifade eder: "el-Evzâî'nin re'yi, Mâlik'in re'yi, Ebû Hanîfe'nin re'yi... bunlar hepsi re'y'dir ve bana göre aynidir. Huccet ve delil olma sifati yalniz "âsâr'a aittir" (Ibn Abdilberr, Câmiu'l-Beyâni'l-Ilm, Misir i346, II,i49). Delilini incelemeden hiçbir müctehidin söz ve re'yine uyulmaz. Delili incelendikten sonra uyulunca buna taklid degil "ittiba" denir. Burada artik müctehidin söz ve re'yi ile degil, onun dayandigi delil ile amel edilmis olur. Ibn Hanbel bu görüsünü su ifadeleriyle biraz daha aççiklar: "Ne beni, ne Mâlik'i, ne Sevrî'yi ve ne de el-Evzâî'yi taklit et, hüküm ve bilgiyi onlarin aldigi kaynaklardan al. Dinini hiçbir müctehide ismarlama, Hz Peygamber ve ashabindan geleni al, sonra tabiîler gelir ki kisi onlar hakkinda muhayyerdir" (Ibnü'l Kayyim, I'lâm, Misir i955, II, i78,i8i, i82).
Daha önce hanefi fikhi Imam Muhammed'in kaleme aldigi ve Ebû Hanîfe (ö.150/767), Imam Muhammed (ö. 189/805) ile Ebû Yûsuf'un (ö. 182/798) görüslerini içine alan râhiru'r-rivâye ve nevâdir kitaplari yoluyla nakledilmis, Imam Sâfiî de (ö. 204/8i9) kendi fikhini bizzat yazmisti. Ahmed b. Hanbel'e ait bazi fikih meselelerin yazili metinleri nakledilmisse de bunlar, kendisi için tuttugu notlardir. Hanbelî fikhi, ahmed b. Hanbel'in talebeleri araciligi ile nakmedilmistir. Bunlarin basinda oglu Salih (ö. 266/879) gelir. O, babasinin fikhini, yazdigi mektuplarla yaymis, kadilik yaptigi yerlerde bizzat pratikte uygulamistir. Diger oglu Abdullah da (ö. 290/903) el-Müsned'i ve babasinin fikhini gelecek nesillere nakletmistir. Ahmed b. Hanbel'in yaninda uzun yillar kalan ve onun fikhini nakleden ögrencileri; Ahmed b. Muhammed el-esrem (ö. 273/886), Abdülmelik b. Abdillah b. Mihran (ö. 274/887), Ahmed b. Muhammed b. el-Haccâc (ö. 275/888) basta gelenleridir. Bu ögrencilerden sonra Ebû bekir el-Hallâl (ö. 3ii/923) Ahmed b. Hanbel'in ilimlerini toplamak için bütün gücüyle çalismis, bu amaçla seyahatlere çikmis ve birçok kitap telif etmistir (Ebû Zehra, Islâm'da Fikhî Mezhepler Tarihi, Terc. Abdulkadir Sener, Istanbul 1976, s. 499, 500).
Ahmed b. Hanbel, selefin metodunu benimseyen bir fakih sayilir. Bu yüzden tercih yapmaktan sakinir, ayni konuda birden çok sahabe veya tabiî görüsünü terketmeyi gerektiren bir nass bulunmazsa, her iki veya daha çok görüsü mezhebinde ayri ayri kabul ederdi. Meseleyi soran kimsenin içinde bulundugu özel durumu dikkate alarak fetvâ verirdi.
Hanbeliler ictihad kapisinin kapanmadigini ve her asirda, mutlak bir müctehidin bulunmasini farz-i kîfa ye oldugunu söylerler. Çünkü toplumda karsilasilan yeni olaylar bunu gerekli kilar. Bu, mezhebin Kitap ve Sünnetin üzerine çikmamasi için de gereklidir.
Hanbelî mezhebinin fakihleri çok güçlü oldugu halde, istenilen ölçüde yayilmamistir. Halktan bu mezhebe bagli olanlar azinlikta kalmislardir. Hatta hiçbir Islâm ülkesinde çogunlugu teskil edememislerdir. Ancak Necid ile Saud (ö. 795/1393) ailesi Hicaz bölgesine hâkim olduktan sonra Arabistan yarimadasinda Hanbelî mezhebi oldukça güçlenmistir.

Bu mezhebin fazla yayilmamasinin sebepleri sunlardir: Hanbelî mezhebi tesekküt etmezden önce Irak'ta Hanef, Misir'da Sâfiî ve Mâlikî, Endülüs ve Magrib'te yine Mâlikî mezhebi hâkim durumda idi. Diger yandan Hanbelîler önceleri, baskalarina karsi delilden çok sert hareketlere basvuruyorlardi. Güçleri arttikça, iyiligi emretme ve kötülükten sakindirma için insanlara baski yapiyorlardi. Hanbelîlerin bu gibi davranislari yüzünden insanlar bu mezhepten ürkmüslerdir. Bu sebeple Hanbelî mezhebi fazla taraftar bulamamistir (Ebû Zehra, a.g.e; s. 505, 506).

Hamdi DÖNDÜREN


Kaynak: Sâmil Islam ansiklopedisi

Imam-i Sâfii MUHAMMED B. IDRÎS ES-SAFIÎ (150-204 H.)


MUHAMMED B. IDRÎS ES-SAFIÎ


(150-204 H.)
Safiî mezhebinin öncüsü ve müctehid imamlardan biri.

Hicrî 150/Miladî 767 yilinda Filistin'in Gazze sehrinde dogdu. Babasi Idris bir is için Gazze'ye gitmis, orada iken vefat etmisti. Dedelerinden biri olan Safiî Ibn es-Sâib'e nisbeten Safiî olarak bilinir. Soyu Abd-i Menâf'ta Hz. Peygamber'in soyuyla birlesir.

Henüz küçük yasta iken babasini kaybeder. Fakir bir sekilde yasayan annesi, oglunu alip Mekke'ye gitmege karar verir. Mekke'de, daha küçük yasta kendisini ilme veren Imam Safiî, yedi yasinda Kur'ân-i Kerim'i; on yasinda da Imam Mâlik'in el-Muvatta' adli hadis kitabini ezberlemis ve on bes yasina geldiginde, fetva verebilecek bir seviyeye ulasmisti.
Bundan sonra yirmi yila yakin bir süre çölde, Huzeyl kabilesi içinde yasayarak fasih Arapça'yi ve câhiliye siirlerini ögrendi. Hatta Asmaî, onun hakkinda; "Huzayl'in siirlerini Kureys'ten Muhammed b. Idris denen bir genç ile düzelttim" demistir. Böylece edip ve Arapçada söz sahibi olmustur.

Akabinde birçok alimden hadis okudu. Mekke valisinin bir tavsiye mektubu ile Medine'ye gitti. Burada Imam Mâlik'e el-Muvatta adli eserinin tamamini arzetti. Daha sonra tamamen fikha yönelerek Imam Mâlik'ten Hicaz fikhini ögrendi. Safiî'nin essiz kavrayis ve üstün zekâsini müsahededen Imam Mâlik, ona su anlamli tavsiyede bulundu: "Muhammed! Allah'tan kork, günahtan sakin; çünkü ben senin büyük bir sahsiyet olacagini ümid ediyorum. Gönlüne Allah'in koymus oldugu bu nuru günahla söndürme."
Medine'de Imam Mâlik'ten fikih ve hadis ilmi aldi. Süfyan b. Uyeyne'den, Fudayl b. Iyâz ve amcasi Muhammed b. Sâfi' ve digerlerinden hadis rivayet etti.
Imam Sâfiî, bu arada çalismak zorunda oldugu için bir süre Yemen'e gitti. Yemen kâdisi Mus'ab b. Abdillah el-Kuresî orada kendisine resmî bir is bulmustu. Bu arada, Halîfe Hârun er-Rasîd Hz. Ali taraftarlarinin bir harekâtindan korkuyordu. Yemen tarafindan yakalanip getirilen Siîler arasinda -Siî olmadigi halde- Sâfiî de Medîne'de Halîfe'nin huzuruna çikarildi. Suçsuzlugu anlasilinca Halife onu serbest biraktirdi ve maddî yardimda bulundu. Sonra H.183 ve 195'te Bagdat'a gitti. Orada Muhammed b. Hasan es-Seybânî'den Irak fakihlerinin kitaplarini okudu. Onunla fikir alis verisinde bulundu.

Imam Sâfiî bundan sonra H. i87'de Mekke'de ve i95'te Bagdat'ta Imam Ahmed b. Hanbel (Ö. 241/855) ile bulustu. Ondan Hanbelî fikhini ve usulünü, Kur'an'in nâsih ve mensuhunu ögrendi. Bagdad'ta onun eski mezhebinin esaslarini ihtiva eden "el-Hucce" adli eserini yazdi. Sonra H. 200'de görüslerinin en çok yayginlasacagi Misir'a gitti. 204/819'da Receb'in son cuma günü Misir'da vefat etti ve orada defnedildi (el-Hudarî, Tarihu't-Tesrîi'l-Islâmî, Kahire 1358/1939, s. 254 vd.; Muhammed Ebû Zehra, Usulü'l-Fikh, Kahire, t.y., s.12 vd.; ez-Zühaylî, el-Fikhu'l Islâmî ve Edilletüh, Dimask 1405/1985, I, 35, 36; Hamdi Döndüren, Delilleriyle Islâm Hukuku, Istanbul 1983, 9, 78 vd).

Imam Sâfiî'nin "er-Risâle" adli eseri fikih usulünde ilk kaleme alinan usul kitabidir. Hanefilerde, usul müctehid imamlar devrinde yazili bir eser haline getirilmemis daha sonra fürûdan hareket edilerek usûl kaideleri belirlenmistir. Imam Sâfî, isin basinda er-Risâle'yi yazarak sonraki Sâfiî bilginlerini bu külfetten kurtarmistir. Imam Sâfii'nin "el-Ümm" adli eseri ise Misir'da mezhep görüslerini kapsayan bir fikih eseridir.
Onun ilmî ve edebî sahsiyeti yaninda, takvâsi, olgun karakteri ve güzel ahlâki da zikredilmesi gereken hususlardandir. Kendisine Siffin meselesi, sorulunca su anlamli cevabi vermisti: "Ömer b. Abdülazîz'e Siffîn'da ölenler sorulunca o; "Allah'in elimi bulasmaktan korudugu kanlardir" demisti. Simdi ben de dilimi bu kana bulastirmak istemiyorum."
Ögrencileri onun hakkinda, "Safiî Hz'leri bir âyeti tefsir etmeye baslayinca, sanki o âyetin indirilisini görmüs gibi büyük bir vukufla konusurdu" derler.

Imam Sâfiî, müstakil mutlak müctehid idi. Hicazlilar'in ve Iraklilarin fikhini kendinde toplamisti. Ahmed b. Hanbel onun için; "Allah'in kitabi ve Rasûlünün sünnetinde insanlarin en fakîhi idi"; "Eli hokka ve kalem tutup da, boynunda Sâfi'nin minneti olmayan kimse yoktur" demistir. Tasköprülüzâde, Miftahu's-Saâde'sinde onun için söyle der: "Ehli fikih usûl, hadîs, dil ve nahiv âlimleri, Imam Sâfiî'nin; emânet, adâlet ve zühdünde, vera, takvâ ve cömertliginde, güzel ahlâkinda, kiymetinin yüceliginde birlesmistir. Onu gerektigi sekilde anlatmak zordur" (ez-Zühaylî, a.g.e., I, 26).

Sâfiî mezhebinin usûlü kitap, Sünnet, icma ve kiyasa dayanmaktadir.
Hanefî ve Mâlikîlerin kabul ettigi istihsanla ameli terketti ve "istihsani kullanan kendisi seriat koymustur" görüsünü ileri sürdü. Istihsani geçersiz kilmak ve tenkid etmek için "Ibtalü'l-Istihsân"isimli risâlesini kaleme almistir (bk. "Istihsan" mad.).
Imam Sâfiî, râvisi sikâ, zabt ve hadis muttasil olunca âhâd haberle amel etmenin gerekli oldugunu savunur. O, Imam Mâlik'in sart kostugu gibi, âhâd haberin amelle desteklenmesini, Irak ekolünün gerekli gördügü râvinin fakih ve ameli haber-i vâhide uygun olma gibi sartlari aramaz (Ebû Zehra, a.g.e., s.i2 vd.). O'nun haberi vâhidin delil olmasiyla ilgili, dayandigi çesitli deliller vardir. Bunlardan birinde Hz. Peygamber (s.a.s)'in söyle buyurdugunu rivayet eder: "Benim sözümü dinleyip belleyerek ezberleyen ve oldugu gibi baskasina duyuran kimsenin Allah yüzünü agartsin. Bazan fikih hâmili, fakih olmayana nakleder, iceleri de kendisinden daha fakih olan kimseye nakleder..." (Ebû Dâvud, Ilm, i0; Tirmizî, Ilm, 7; Ibn Mâce, Mukaddime,i8). Bu hadisi aktardiktan sonra Imam Sâfiî görüsünü söyle açiklar: "Madem ki Hz. Peygamber, sözlerini dinleyip bellemege ve onlari baskalarina duyurmaga davet etmistir. Bunu yerine getiren kimse ister bir kisi olsun, ister cemaat olsun, O'nun davetine icabet etmis sayilir. Hz. Peygamber'den rivayet eden kimse bir kisi de olsa güvenilir ve âdil olmak sartiyla rivayeti makbuldür."
Diger yandan Imam Sâfiî istihsani ve Mâlikîlerin mesâlih-i mürsele delilini reddederken, kendisi bunlara benzer "istidlâl" adini verdigi bir aklî delil kullanir.

Sâfiîlerde, çesitli konularda fetvâ, Imam Sâfiî'nin yeni mezhebine göredir, Imam Safiî, eski mezhebini temsil eden el-Hucce'den dönmüs ve; "Onu benden rivayet edene hakkimi helâl etmiyorum" demistir. Ancak on yedi kadar meselede eskiye göre fetva verilmistir. Meselâ; eski görüsü, muarizi olmayan bir hadisle desteklenirse onunla fetva verilir. Onun söyle dedigi nakledilir: "Hadis sahih olunca, o benim görüsümdür. Benim böyle bir hadisle çelisen sözümü de duvara çarpin".
Imam Sâfiî Hicaz, Irak, Misir ve diger Islam beldelerinde çesitli talebeler yetistirmistir. Yeni mezhebini Sâfiî'den alan Misirli bes ögrencisi sunlardir:
i) Ebû Ya'kub Yûsuf b. Yahyâ el-Büveydî (Ö. H. 231). Halîfe Me'mun'un çikardigi "Halku'l-Kur'an" fitnesi yüzünden Bagdat'ta bir süre hapsedildi (bk. "Halku'l-Kur'an" mad.). Sâfiî, onu ders halkasina vekil olarak birakmistir. Sâfiî'nin sözlerinden derledigi ünlü bir özet eseri vardir.
2) Ebû Ibrahim Ismail b. Yahyâ el-Müzenî (Ö. H. 266): Sâfiî mezhebine göre yazilmis çesitli eserleri vardir. Mebsût adi verilen "el-Muhtasaru'l Kebîr" ve "el-Muhtasaru's-Sagîr" bunlardandir. Irak, Sam ve Horasan'dan pek çok ilim talibi ondan yararlanmistir.
3) Ebû Muhammed er-Rabî' b. Süleyman b. Abdilcebbâr el-Murâdî (Ö.H. 270): Imam Sâfiî'nin kitaplarinin ravisidir. Amr b. el-Âs Câmiinde (Fustat Câmii) müezzindi. Safiî'nin er-Risâle, el-Ümm ve diger kitaplari, el-Murâdî kanaliyla bize ulasmistir.
4) Harmele b. Yahya b. Harmele (Ö.H. 266): Imam Sâfiî'den er-Rabî'in rivayet etmedigi kitaplari nakletti. Kitabü's-Surût, Kitabü's-Sünen, Kitabü'n-Nikâh ve Kitâbü'l-Ibil ve'l-Ganem ve Sifatühâ ve Esnânühâ bunlar arasinda sayilabilir.
5) Muhammed b. Abdillah b. Abdilhakem (Ö.H. 268): Imam Mâlik'in de ögrencilerinden idi. Misirlilar onu diger fakihlerden üstün kabul ediyordu. Daha sonra Sâfiî'nin görüslerini birakarak Imam Mâlik'in ictihadlariyla amel etmeye basladi.

Sâfiî'nin mezhebi; Misir, Güney Arabistan, Dogu Afrika, Dogu Anadolu, Seylan, Endonezya, Cava, Filipinler, Malaya, Mâveraü'n-Nehir ve Horasan gibi yerlerde yayilmistir (ez-Zühaylî, a.g.e., I, 37 vd.; Hamdi Döndüren, a.g.e., s. 78 vd.).

Imam Sâfiî Ictihad'da izledigi usûl:

Delillerden hüküm çikarma ve ictihad'ta izledigi usulü "Ihtilâfü'l-Hadis", "Cimâu'l-Ilm" ve "er-Risâle" isimli eserlerinin çesitli yerlerinde açiklamistir. Özetle söyle der: "Kitap ve ihtilafsiz mütevatir sünnetle hükmolunur. Bu hüküm için "görünüste ve gerçekte (zahir ve batinda) hak ile hükmettik" deriz. Üzerinde ittifak edilmeyen ve âhâd yoldan gelen sünnetle hükmolunur. Bunun için, "görünüste hak ile hükmettik", deriz. Fakat "gerçekte..." diyemeyiz. Çünkü hadisi rivayet eden yanilmis olabilir. Icma, daha sonra da kiyas ile hükmederiz. Bu, ondan da zayiftir, fakat zaruret bulundugu yerde kullanilir. Çünkü haber varken kiyasi kullanmak helal degildir. Nitekim teyemmüm de, seferde su bulunmayinca temizligi saglar, fakat su bulununca teyemmüm bozulur (es-Safiî, er-Risâle, s. 512, 599, 600).

Safiî, Kitap ve Sünnet'in te'vile muhtaç kisimlarini dogru tevil etmek için Arapçanin, yapilan te'vile müsait bulunmasini ve Kitap, Sünnet ve Icma kaynaklarinda, anlasilan manâyi takviye eden bir delilin bulunmasini sart kosar. Te'vilini de bu dogrultuda yapar. Sünnete göre hüküm vermesi için, mütevatir olmayan hadiste sika, dogru, ne dedigini ve hadisin anlamini degistirecek sözleri bilen; hadisin anlamini tam olarak bilmiyorsa, onu manâ yoluyla degil, asil lafizlariyla rivayet eden; rivayetini hifzetmis, kitabini muhafaza etmis, sika ravilere muhalefetten uzak ve hadisin ilk kaynagina kadar ayni sartlari tasiyan raviler tarafindan rivayet edilmis bulunmasi sartini arar.
Istihsani, mesnedsiz, keyfî hüküm olarak anladigi için reddeden Imam Safiî, rey ictihadini kiyastan ibaret kabul etmis, kiyasi da delâlet yoluyla ilahî beyan çesitlerinden biri saymistir. Hakkinda nass bulunan meselenin illeti ile nass bulunmayan meselenin illeti ayni olursa, yapilan kiyasta ihtilaf edilmez. Ancak, asil mesele ile nass bulunmayan fer'î meselenin illeti ayni olmayip benzer olursa, bu konuda yapilan kiyasta ihtilaf olur ve farkli hükümlere varilir.

Imam Safii'nin ictihad ve taklid konusundaki su sözleri kayda deger: "Delilsiz ve hüccetsiz olarak bilgi toplayan kimse gece karanliginda odun toplayana benzer; topladigi bir arkalik odunu yüklenirken bunun içinde kendisini sokacak bir yilanin bulundugunu bilmez."; "Sahih hadis bulununca benim mezhebim odur."; "Kiblenin hangi yönde oldugunu kestiren bir kimsenin bir baskasini taklid etmesi nasil uygun olmazsa, mükellefin dininde, çagdasi olan bir kimseyi taklit etmesi de öyle uygun degildir."e
Ictihadina örnek:
"Cuma günü yikanmak vaciptir" hâdisini rivayet ettikten sonra Safiî, söyle der: "Hadiste geçen "vacip" ifadesinin "baskasina caiz degil, ahlaken gerekli, temizlik ve pis kokunun giderilmesi için tercih edilmeli." gibi manâya ihtimali vardir. Kur'an, abdesti abdestsiz olanlara; guslü, cünüplere tahsis ettigi göz önüne alinirsa, bu son manâ en uygun olanidir. Safiî burada te'vil ve anlayis ictihadi yapmistir.
Imam Safiî, annenin çocugu emzirecegini, babanin da yiyecek ve giyecegini temin etmesinin, süt anne tutulursa bunun da emzirme ücretini ödemesinin gerektigini belirten el-Bakara 2/233. ayeti ile Hz. Peygamber'in (s.a.s) Hind'e, Ebu Süfyan'in malindan kendisi ve çocugu için yetecek kadar mali habersiz olarak alabilecegini ifade eden hadisini naklettikten sonra; babadan olmasi nedeniyle, çocugun emzirilme ve beslenme külfetinin babaya ait oldugu hükmünü çikarir. Daha sonra da bu hükümden hareketle kiyas yaparak evlâdin da babaya bakmasi gerektigi hükmüne varir.o
Ictihadla kiyasi ayni anlamda kullanan Imam Safiî, yalanci sahidlikle bir kimsenin esini üç talakla bosadigini iddia ederek hâkimin esleri ayirmasina sebep olanlarin yalanciliklari anlasilinca, magdura esinin mehri mislini vermeye mecbur kilinmasi ictihadinda oldugu gibi, maslahat-i mürsele delilini de kullanir.
Hikmetli sözleri ve siirlerini ihtiva eden bir Dîvân'in sahibi olan Imam Sâfiî, edebî yönüyle de essiz bir sahsiyet sayilir. Asagidaki dörtlük ona aittir.
"Hafizamin bozuklugunu (hocam) Vekî'e sikayet ettim.
Bana günahlari terketmemi tavsiye etti.

Ve bana sunu bildirdi ki; ilim bir nurdur

Ve Allah'in bu nuru âsilere verilmez. "

Mehmed Emin AY




Kaynak: Sâmil Islam Ansiklopedisi, Cilt: 4

Imam-i Âzam Ebu Hanife EBU HANIFE (80/150 - 700/767)

İMAM-I AZAM EBU HANIFE

(80/150 - 700/767)

EBU HANIFE (80/150 - 700/767)

Imam Āzam (büyük Imam) lākabiyla bilinen, Ebū Hanife künyesiyle meshur Numān b. Sābit b. Zevta (Zūta) mutlak müctehid ve fikihta Hanefi mezhebinin imami.
Ebū Hanife, Kūfe'de hicrī 80 yilinda dogdu. Numān ve ailesinin Arap olmadigi kesindir; onun Farisi veya Türk oldugu seklinde degisik görüsler vardir. Dedesi Zūta, Teym b. Sa'lebeogullari kabilesinin āzatlisi olup, Hz. Ali zamaninda Kābil'den Kūfe'ye gelerek; orada yerlesti. Zūta'nin oglu Sābit de Kūfe'de ipek ve yün kumas ticaretiyle ugrasti. Islām'in hākim oldugu bir ortamda yetisen Numān b. Sābit küēük yasta Kur'ān-i Kerīm'i hifzetti. Kirāati, yedi kurrādan biri olarak taninan Imam Āsim'dan aldigi rivāyet edilir (Ibn Hacer Heytemī, Hayratu'l Hisan, 265) Numān genēligini ticaretle geēirdikten sonra Imam Sa'bī (20/104)'nin tavsiye ve destegiyle ögrenimine devam etti. Arapēa, edebiyat, sarf ve nahiv, siir ögrendi. Yetistigi Kūfe sehri ve bütün Irak bölgesi müslim-gayrimüslim birēok düsüncenin, itikādi firkalarin bulundugu, itikadla ilgili atesli tartismalarin yapildigi rey ehlinin yerlestigi bir sehirdi. Dindar bir ailede yetisen Ebū Hanife'nin de bu itikādi tartismalara zaman zaman katildigi kuvvetle muhtemeldir. Ebū Hanife, Sa'bī'nin kendisini ilme tesvikini söyle anlatmaktadir: "Günün birinde Sa'bī'nin yanindan geēiyordum. Beni ēagirdi ve bana, 'Nereye devam ediyorsun?' dedi. Ben de, 'Ēarsi pazara' dedim. O, 'Maksadim o degil, ulemādan kimin dersine devam ediyorsun?' dedi. Ben, 'Hiēbirinin' diye cevap verince Sa'bī, 'Ilmi ve ulemā ile görüsmeyi sakin ihmal etme. Ben senin uyanik ve aktif bir genē oldugunu görüyorum' dedi. Onun bu sözü benim iēimde iyi bir etki yapti. Ticareti biraktim, ilim yolunu tuttum. Allah'in ināyetiyle Sa'bī'nin sözünün bana ēok faydasi oldu." Kendisinin de belirttigi gibi Sa'bī'nin bu tavsiyesi onun iēin bir dönüm noktasi olmustur. Bundan böyle ticaret isini ortagi Hafs b. Abdurrahman'a devredecek, ara-sira dükkānina ugrayacak, asil isi ilim meclislerine devam etmek olacaktir. O zaman Numan henüz yirmiiki yasindadir (Muhammed Ebū Zehra, Ebū Hanife, Ēev.: Osman Keskioglu. Istanbul 1970. 43).
Ebū Hanife'nin yasadigi yer ve ēagda itikādi firkalar ēogalmis, bir sürü sapik firkalar ortaya ēikmis, Emevi hükümdarlarinin Ehl-i Beyt'e zulmü devam etmistir. Mantigi ēok kuvvetli olan Numān b. Sābit hiēbir firkaya baglanmadan ilim tahsilini ilerletti ve kelām ilmine yöneldi. Tartismak (cedel) iēin sik sik Basra'ya gitti, ancak kelām ve cedel'in din disi oldugunu görerek fikh'a yöneldi. "Arkadasini tekfir etmek isteyen ondan önce küfre düser" diyordu (Hatib el-Bagdādī, Tārihu Bagdād, XIII, 333). Kendisi bunu söyle anlatir: "Sahābi ve tābiin, bize gelen konulari bizden iyi anladilar. Aralarinda sert münākasa ve mücādele olmadi ve onlar fikih meclisleri ile halki fikha tesvik ettiler; fetvā verdiler, birbirinden fetvā sordular. Bunu anlayinca ben de münakāsa, cedel ve kelāmi biraktim; selefin yoluna döndüm. Kelāmcilarin selefin yolunda olmadigini; cedelcilerin kalpleri kati, ruhlari kaba, nasslara muhālefetten ēekinmeyen, verā ve takvādan uzak kimseler olduklarini gördüm" (Ibnü'l Bezzāzi, Menākību Ebī Hanife, I, 111).
Numān, babasiyla onalti yasinda hacca gittiginde ortada tābiīnden Atā b. Ebī Rebāh, Abdullah Ibn Ömer ile tanisarak onlardan hadis dinledigi, rivāyet edilir (Abnü'l Esir, Üsdü'l-Gābe, III, 133). Kendisi, tābiīnden sayilir ve etbau 't-tābiīnin büyüklerindendir. Onun, genēliginde ēaginin bütün düsünce akimlarini izledigi, ihtilāflari ēok iyi tesbit ettigi zikredilmektedir (Sa'rāni, Tabakatü'l-Kübrā, I, 52-53). Fikihta karar kilip selefin yolunu izlemeye basladiktan sonra gelenege uyarak kendisine bir üstad ālim seēti. Onsekiz yil Irak'in büyük fakihi Hammād b. Ebī Süleyman (ö.120/737)'in derslerine devam etti. Onun vekīli oldu ve on yillik ögrencilikten sonra kendi kürsüsünü aēmak istediyse de, altmis kadar fetvasinin kirkinin Hammād tarafindan tasvib edildigi ve yirmisinin düzeltildigini görünce bundan vazgeēerek onun ölümüne kadar vekāletinde bulundu. Özellikle o sirada varolan su dört fikhi ögrendi: Istinbat, Hz. Ömer fikhi, Abdullah b. Mes'ud fikhi, Abdullah b. Abbās fikhi. Birincisi ser'i hakikatleri arastirip ortaya koymaya, ikincisi maslahata, üēüncüsü tahrice, dördüncüsü Kur'ān ilmine dayanan okuldu (Muhammed Ebū Zehra, Islām'da Fikhi Mezhepler Tārihi, Ēev: Abdulkadir Sener, II, i32).
Hocasi Hammād b. Ebī Süleyman, Ibrahim en-Nehaī ve Sa'bī gibi iki büyük ālimden fikih okudu. Abdullah b. Mes'ud ve Hz. Ali'nin fikhina sahip Kadi Sureyh, Alkame b. Kays, Mesruk b. el-Ecda'in fikhindan faydalandi. Ebū Hanife'nin fikhinda daha ziyāde Ibrahim en-Nehaī okulunun tesiri görülür. Dehlevī, "Hanefi fikhinin kaynagi, Ibrahim Nehaī'nin kavilleridir" der (Sah Veliyullah Dehlevī, Huccetullah'il Bāliga, i, 146). Ayrica Ebū Hanife, "istihsan" kullanmada tartisilmaz bir ilim elde etmistir. Onun tācir olarak halkin günlük hayatiyla iē iēe olusu ve sik sik ilim merkezlerine seyahat edip birēok ālim ile düsünce alisverisinde bulunmasi, bu alanda sayginligina sebep olmustur. Hac seyahatlerinde tābiīn ālimlerinin ileri gelenleriyle görüsmüs, ilmī sohbetlerde bulunmus, onlardan hadis dinlemistir. Atā b. Ebī Rebāh, Atiyye el-Avfi, Abdurrahman b. Hürmüz el-A'rec, Ikrime, Nāfi', Katāde bunlardan bazilaridir (Zehebī, Menākibu'l-Imām Ebi Hanife ve Sahiheyni Ebi Yūsuf ve Muhammed b. el-Hasen, Misir). Kendisi söyle der: "Hz. Ömer'in fikhini, Hz. Ali'nin fikhini, Abdullah b. Mes'ud'un ve Abdullah Ibn Abbās'in fikhini onlarin ashābindan aldim" (M. Ebū Zehra, Ebū Hanife, 44).
Ebū Hanife ilimle ugrasirken ticareti de bütünüyle birakmadi. Bu, onun helāl rizik kazanmasini sagladigi gibi, ticarī kazancini ve talebelerinin ihtiyaēlarinin karsilanmasini, bagimsiz bir ilim meclisi kurmasini da sagladi. Ebū Yūsuf'un parasinin bittigini söylemesine ihtiyaē birakmadan o Ebū Yusuf'u murākabe eder, yardimda bulunurdu. Gücü yetmeyen talebelerinin de evlenmesini saglardi (Zehebī, a.g.e, 39). Birēoklari ticarette Ebū Hanife'yi Ebū Bekir'e benzetirdi; ēünkü o bir mali satin alirken, sattigi zamanki gibi emānet kāidesine uyar, kötü mali üste, iyisini alta koyardi, muhtaē saticiyi sömürmezdi. Bir defasinda bir kadin, satmak üzere ona bir ipek elbise getirdi. O, fiyatini sordu. Kadin yüz dirhem istedi. Ebū Hanife, degerinin yüz dirhemden fazla ettigini söyledi. Kadin yüzer yüzer artirarak dört yüze ēiktiginda Ebū Hanife, daha fazla edecegini söyleyince kadin, "Benimle egleniyor musun?" demisti. Ebū Hanife de, "Ne münasebet, bir adam getirin de fiyat takdir ettirelim" dedi. Adam ēagrildi ve fiyati takdir etti: Ebu Hanife o mali bes yüz dirheme satin aldi. Bu olay o zamandan beri halk arasinda günümüze kadar anlatilarak, ticarette dürüstlüge dāir bir darb-i mesel haline gelmistir.
Ebū Hanife vakar sahibi bir insandi. Tefekkürü ēok, konusmasi az, Allah'in hudūdunu olabildigince gözeten, dünya ehlinden uzak duran, faydasiz ve bos sözlerden hoslanmayan, sorulara az ve öz cevap veren ēok zeki bir müctehiddi. Fikhi sistematik hale getirip bütün dünyevī meselelerin leh ve aleyhteki biēimlerini ortaya koyarak ve saglam bir akīde esasi ēikararak doktrinini meydana getirmistir. Ebū Hanife'nin binlerce talebesi olmus, bunlarin kirk kadari müctehid mertebesine ulasmistir (el-Kerderī, Menākibu'l-Imām Ebū Hanife, II, 2i8). Müctehid ögrencilerinden en meshurlari Ebū Yusuf (i58), Muhammed b. Hasan es-Seybānī (i89) Dāvūd et-Tā; (i65), Esed b. Amr (i90), Hasan b. Ziyād (204), Kasim b. Maan (i75), Ali b. Mushir (i68), Hibban b. Ali (i7i)'dir. Ebū Hanife'nin fikih okulu, talebelerine verdigi dersler ile ondan fetvā istemeye gelen halk iēin verdigi fetvālardan meydana gelmistir. Ders verme usūlü eski filozoflarin diyalektik akademi derslerini andirmaktadir. Bir mesele ortaya atilir; bu, talebeleri tarafindan tartisilir ve herkes görüsünü söyler; en son olarak Imam, delil ve istinbat ile bir karara ulasilmasini saglar ve karari delillerden ayirarak veciz cümleler halinde yazdirirdi. Bu sözleri en yakin müctehid talebeleri tarafindan sonradan mezhebin fikih kaideleri haline getirilirdi. Onun ilim meclisi bir istisāre, bir diyalog merkezi, bir hür düsünce okulu idi. Ebū Hanife'nin halkin sevgi ve saygisini kazanmasinda; fetvālarinin her yerde hakli olarak tutulmasinda; ilmi, ihtilaflardan arindirip halka selefin yaptigi gibi bilgi aktarmasi, fitnelere bulasmamasi ve takvasi etkili olmustur. Onun talebelerine verdigi ögütlerde, ilimde hür düsünce ve arastirmanin yollarinin tutulmasi, cāhil ve mutaassiplardan uzak durulmasi gibi önemli kayitlar vardir: "Halka yaklas, fāsiklardan uzaklas. Insanliginda kusur etme, kimseyi küēük görme. Bir meselede görüsünü sorana bilinen görüsü tekrarla ve sonra o meselede su veya bu sekilde baska görüsler de bulundugunu zikret. Halka yumusak davran, bikkinlik gösterme, onlardan biriymissin gibi davran." Ebū Hanife kimseye "benim görüsüm en dogrudur" demedi; hattā, kendisinin de bir görüsü oldugunu ama daha iyi bir görüs getirene uyacagini söylerdi. Yine o, talebelerine kendisinden her isittigini yazmamalarini, ēünkü yarin görüsünü degistirebilecegini ifade ederdi. Demek ki, hiē bir zaman kendisi mezhebī taassub iēinde olmamistir. Aktif bir sekilde olmasa da döneminin siyasī hareketlerine katildi. Hayatinin bir bölümü Emevilerin, bir bölümü Abbāsilerin hākimiyetinde geēti. Her iki dönemde de siyāsal iktidara karsiydi. Onun siyāsetini ehl-i beyt taraftarligi belirliyordu. Ehl-i beyt'e büyük muhabbeti vardi. Abbāsīler iktidara geldiklerinde ehl-i beyt'i gözeteceklerini söylemislerdi. Ancak onlarin iktidara geldikten bir süre sonra ehl-i beyt'e zulmetmeye devam ettiklerini görünce, onlara da karsi ēikti. Derslerinde firsat buldukēa iktidari tenkid etti. Her iki siyasal iktidar devrinde de kendisinden süphelenilmis, onu kendi taraflarina ēekmek, halk nezdindeki itibarindan yararlanmak iēin kendisine kadilik görevini teklif etmislerse de o, her iki dönemde de teklifleri reddetmis ve bu sebepten dolayi iskenceye ugramis, hapsedilmistir (Ibnü'l-Esir, el-Kāmil fi't-Tārih, V, 559). Imam, takvāsi, firāseti, ilmī dürüstlügü ve görüslerini iktidara karsi kullanmasi ile halkin büyük sevgisini kazandi. Abbāsi yönetimi ile hiēbir zaman uyusmadi, uzlasmadi. Ticaretten kazandigi helāl rizikla ilmini destekledi. Hattā o, Zeyd b. Ali'nin imamligina zimnen bey'at etmisti. Hz. Ali'nin torunlari, kendisi gibi birer birer isyan edip sehid edilirken Imam Zeyd iēin Ebū Hanife söyle diyordu: "Zeyd'in bu ēikisi -Hisām b. Abdülmelik'e isyani- Rasūlullah'in Bedir günündeki ēikisina benziyor. " Ebū Hanīfe'nin ehl-i beyt imamlari ile olan birlikteligi, Emevi ve Abbāsi yönetimlerine karsi tavri dikkat ēekici bir tavirdir. i45 yilinda Hz. Ali (r.a.)'in torunlarindan Muhammed en-Nefsü'z Zekiye ile kardesi Ibrahim'in Abbāsilere isyan etmeleri ve sehīd olmalari karsisinda Ebū Hanife Irak'ta, Imam Mālik Medine'de aēikēa iktidari telkin etmisler, bu yüzden ikisi de kirbaēlatilmis, iskence görmüs ve hapsedilmislerdir. Ebū Hanife alenen halki ehl-i beyt'e yardima ēagirdigi iēin hapsedildi ve her gün kirbaēlatildi. Bunun sonucunda yetmis yasinda sehidler gibi öldü. Zehirletildigi de rivāyet edilir (en-Nemeri, el-Intika, 170). Bagdat'ta, Hayruzan mezarligina defnedildi, cenazesinde binlerce insan hazir bulundu.
Ölümünden sonra ders halkasini Ebū Yusuf sürdürdü. Vefātindan sonra fetvālari yazilip, doktrini sistemlestirildi. Hanefilik kanun ve asillariyla Islām dünyasinin dört bucagina yayilmistir. Mezhebi sistematik hale getiren, Imam Muhammed es-Seybānī'dir. el-Asl, el-Cāmi'ü's Sagir, el-Cāmi'ü'l-Kebīr, ez-Ziyādāt, es-Siyerü'l-Kebū'i yazan odur. Bu kitaplar güvenilir rivāyetler olarak zikredilerek "Zāhirü'r Rivāye" veya "Mesāilü'l-Usūl" adiyla mezhebin ana kaynaklari sayilmistir (Bk. Hanefi mezhebi). Talebelerinin toparladigi "el-Fikhu'l Ekber", kesin olarak Imam Āzam'a aittir ve ehli sünnet akidesinin temel kitabidir (Imam Fahrü'l Islām Pezdevī, Usūlü'l-Fikh, I, 8; Ibnü'n-Nedīm, Kitābü'l-Fihrist, I, 204). Ayrica el-Fikhü'l Ebsāt, Kitābü'l Alim ve'l Müteallim, Kitābü'r Risāle, el- Vasiyye, el-Kasīdetü'n Numāniye, Marifetü'l-Mezāhib, Müsnedü'l-Imam Ebī Hanife adli eserler de imamdan rivāyet edilmistir. Bunlarin yanisira kaynak ve arastirmalarda nüshalari bulunamayan baska eserlerden de söz edilmistir.
Ebū Hanīfe önceleri Kelām ilmiyle ugrasmis ve birtakim tartismalara katilmis olmasina ragmen cedelcilerin iddiali üslūbundan uzak kalmistir. Ictihadlarini degerlendirirken kendisi söyle demistir: "Bu bizim reyimizle vardigimiz bir sonuētur. Kimseyi reyimize zorlamaz, kimseye 'bunu kabul etmeniz gerekir' demeyiz. Bizim gücümüz buna yetiyor, bize göre en iyisi budur. Bundan daha iyisini bulan olursa buyursun getirsin onu kabul ederiz" (Zehebī, a.g.e., 2i). Kendisine tābi olacak kimselere de su tavsiye ve ikazda bulunmustur: "Nereden söyledigimizi (verdigimiz hükmün delil ve kaynagini) tetkik edip bilmeden bizim reyimizle fetvā vermek hiēbir kimse iēin helāl olmaz." O, bir tek kisi ya da mezhebin Islām'i kusatmasinin mümkün olmadigini biliyordu. Ne Ebū Hanife ne baska bir Imam, kendi ictihadi hakkinda böyle bir iddiada bulunmustur. Onlar hep sahih sünnetin asil oldugunu, sahih sünnet ile sözleri ēatistigi takdirde sahih sünnet ile amel edilmesi gerektigini ögrenci ve izleyicilerine özenle tavsiye ve ikaz etmislerdir.
Mezhepleri günümüze kādar varligini sürdüren Ehl-i Sünnet mezheplerinden dördü arasinda ilk tedvin edilen mezhep Hanefi mezhebi olmustur. Irak'ta dogan bu mezhep hemen hemen bütün Islām dünyasinda yayildi. Abbāsiler döneminde kadilarin ēogu Hanefi idi. Selēuklularin, Harzemsahlarin mezhebi de Hanefilik idi. Osmanli döneminde de resmi mezhep Hanefilik olmustur (Izmirli Ismail Hakki, Yeni Ilm-i Kelām, Ankara 1981, 127).
Ebū Hanife yetmis yillik ömrünü fetvā vermek, ders halkasinda talebe yetistirmek, ilmī seyahatlerde bulunmak ve ibadet etmekle geēiren, Islām āleminin yetistirdigi büyük müctehidlerden biridir. Elli bes defa hacca gittigi nakledilir (Izmirli, I. Hakki, a.g.e. 127). Bu duruma göre o her sene hac yapmistir.
Imām-i Āzam usūlünü söyle aēiklamistir: "Rasūlullah (s.a.s.)'den gelen bas üstüne; sahābeden gelenleri seēer, birini tercih ederiz; fakat toptan terketmeyiz. Bunlardan baskalarina ait olan hüküm ve ictihadlara gelince, biz de onlar gibi ilim adamlariyiz."
"Allah'in kitabindakini alir kabul ederim. Onda bulamazsam Rasūlullah'in güvenilir, ālimlerce mālum ve meshur sünnetiyle amel ederim. Onda da bulamazsam ashābindan diledigim kimsenin re'yini alirim... Fakat is Ibrāhim, Sā'bi, el-Hasen, Atā... gibi zevāta gelince ben de onlar gibi ictihad ederim" (el-Mekkī, Menākib, I, 74-78; Zehebī, Menākib, 20-21; M. Ebū-Zehra, Tārihü'l-fikh, II, i6i; A. Emin, Duha'l Islām, II, i85 vd).
Imam Muhammed de "Ilim dört türdür: Allah'in kitabinda olan ile ona benzeyen, Rasūlullah (s.a.s.)'in saglam bir senetle nakledilen sünnetinde sābit olanlar ile ona benzeyenler, Rasūlullah'in ashābinin icmā'i ile sābit hükümler ile onlara benzeyenler ve nihāyet Islām fukahāsinin ēogu tarafindan sahih ve güzel oldugu kabul edilenlerle bunlara benzeyenlerdir" (Ibn Abdilber, el-Cāmi', II, 26) demistir.
Ebū Hanife'ye hadis konusunda bir kisim tenkidler yapilagelmistir. Bunlar: Ebū Hanife hadiste zayiftir (Ibn Sa'd, Tabakatü'l-Kübra, VI, 368); Re'yi ile sahih hadisleri reddeder (M. Zāhidü'l-Kevserī, Te'nib, 82 vd.); Onun nezdinde sahih olan hadis sayisi onyedi veya elli civarindadir (Ibn Haldūn, Mukaddime, 388,) seklinde özetlenebilir.
Gerēekte, Ebū Hanife, hadis ilminde meshur muhaddisler kadar mütehassis degilse de, "ictihad sūrāsi"nda bu konuda kendisine yardimci olan hadis hāfizlari vardir (M. Zāhidü'l Kevserī, a.g.e., 152). Ictihadinda, bizzat üstadlarindan ögrendigi dörtbin kadar hadis kullanmistir (Mekkī, Menākib, II, 96). Bazi hadisleri Hz. Peygamber'e ait olusunda süphe bulundugu, baska bir deyisle hadisin sihhatini tesbit iēin ileri sürdügü sartlara uymadigi iēin reddetmistir (Ibn Teymiyye, Raf'u'l-Melām, 87 vd.). Yoksa Ebū-Hanife, degil sahih hadisleri reddetmek, mürsel ve zayif hadisleri dahi kiyasa tercih ederek tatbik eylemistir. (Ibn Hazm. el-Ihkām. 929).
Diger taraftan, Kiyas yüzünden Ebū-Hanife'ye tenkit yöneltenler haksizlik etmistir. Ēünkü sahābeden beri kiyas tatbik edilmis ve diger imamlar da az veya ēok miktarda bu metodu kullanmislardir. Ebū Hanife: i-Kiyasi kāidelestirmis, 2- Sik kullanmis, 3- Henüz vuku bulmamis hādiselere de tatbik etmistir. (ibn Abdilber, a.g.e., II, 148; Ibnu'l-Kayyim, Ilāmü'l-Muvakkim, 1, 77-277, M. Ebū-Zehra, Ebū-Hanife, 324; A. Emin, a.g.e., II, i87).
Yine, "Istihsan" metodu basta Sāfii olmak üzere birēok ālim tarafindan agir bir sekilde mahkum edilmis ve bazi kimseler tarafindan da yalniz Ebū Hanife'ye nisbet edilmistir. Halbuki mesele mukayeseli bir sekilde incelendiginde istihsani reddedenlerle kabul edenlerin buna verdikleri mānānin ēok farkli oldugu görülecektir.
Imam Sāfii'ye göre Istihsan; "Bir kimsenin keyfine göre bir seyi begenmesi, güzel bulmasidir." Bir kölenin bedelini bile tayin edecek olan kimse onun benzerini gözönüne alarak bu isi yapar. Eger benzerine aldirmadan bir deger biēerse, tutarsiz ve haksiz bir is yapmis olur. Allah'in helāl ve harami ise bundan ēok daha önemlidir. Bir kimse haber veya kiyasa istinad etmeden hüküm verirse günahkār olur (er-Risāle, 507-508). Istihsan ile hükmeden, Allah'in emir ve nehiyleriyle bunlarin benzerlerini terketmis, kafasina estigi gibi davranmis olur (el-Umm, VII, 267-272).
Ibn Hazm'da Istihsan, nefsin arzuladigi, begendigi sekilde hükmetmektir (el-Ihkām, 42). "Bu bātildir, ēünkü delili yoktur, arzuya tābi olmaktan ibarettir; arzu ve zevkler ise insandan insana degisir" (Ibtālu'l-Kiyas, 5-6) demistir.
Bu imamlara göre istihsan; Kitab, sünnet, icmā ve kiyas gibi mūteber delillerden birine degil de nefsin arzusuna dayanan bir istidlal ve hüküm verme yoludur. Halbuki her ne kadar Ebū Hanife'nin istihsani nasil anladigina dāir sarih bir ifade nakledilmemisse de, onun benimsedigi hüküm ve ictihad usūlünün, yukarida zikredilen mānālarda bir istihsana uymadigi sābittir. Kaldi ki onun istihsana göre verdigi hükümlere dayanarak mensuplarinin ortaya koydugu istihsan tarifleri yukaridakilerden tamamen ayridir (Hayreddin Karaman, Islām Hukukunda Ictihad, s.137).
Istihsanin iki anlami vardir:
i- Ictihad ve re'yimize birakilmis miktarlarin tayin ve takdirinde re'yimizi kullanmak; nafaka, tazminat bedeli, yasak ava karsilik kesilecek hayvanin takdirlerinde oldugu gibi.
2- Kiyasi bundan daha kuvvetli bir delil ve delālete terketmek, Rāzī bu ikincisini de ikiye ayirarak genis izah ve misaller veriyor ki bunlardan ēikan neticeye göre istihsanin ikinci türü: Nass, icmā, zaruret veya daha kuvvetli baska bir kiyas sebebiyle kiyasi terketmekten ibaret oluyor.
Bu anlamiyla istihsan hem gayr-i mūteber bir ictihad metodu olmaktan hem de yalniz Ebū Hanife'ye mahsus bulunmaktan ēikmis oluyor. Imam Sāfii, istihsan lāfzini birinci mānāda kullanmistir (el-Mekkī, Menākib, I, 95). Imam Mālik, "Istihsan ilmin onda dokuzudur" demis ve ictihadinda buna genis bir yer vermistir (Amidī, el-Ihkām, 242; el-Mekkī, Menākib, I, 95 vd.).
Imam Ebū Hanife'nin ictihādindan bazi örnekler:
1- Ebū Hanife'ye, Evzāi soruyor:
-Namazda rükūa giderken ve dogrulurken niēin ellerinizi kaldirmiyorsunuz?
-Ēünkü Rasūlullah (s.a.s.)'den bunu yaptigina dāir sahih bir rivāyet gelmemistir.
-Haber nasil sahih olmaz? Bana Zühfi, Sālim'den, o babasindan, "Rasūlullah (s.a.s.)'in namaza baslarken, rükūa varirken ve dogrulurken ellerini kaldirdigini" haber verdi.
-Bana da Hammād, Ibrāhim'den, o Alkame ve el-Esved'den, bunlar da Abdullah b. Mes'ud'dan, "Rasūlullah'in yalniz namaza baslarken ellerini kaldirdigini, bir daha da kaldirmadigini" haber verdi.
-Ben sana Zührī, Sālim, babasi yoluyla Hz. Peygamber'den haber veriyorum, sen ise bana, Hammād ve Ibrāhim haber verdi diyorsun?
-Hammād b. Ebī Süleyman, Zührī'den, Ibrāhim de Sālim'den daha fakihtir. Ibn Ömer'in sahābī olusu ayri bir fazīlettir, ancak fikihta Alkame ondan geri degildir. el-Esved'in birēok meziyetleri vardir. Abdullah'a gelince; o Abdullah'tir!
Bu cevap üzerine Evzāī, susmayi tercih etmistir (Karaman, a.g.e., 138-139).
Bu istinbātinda Ebū-Hanife, hadise dayanmis, fakat üstadlari oldugu iēin rāvilerini daha yakindan tanidigi bir hadisi digerlerine tercih etmistir.
2- Bir kimse digerine kāri ortak olmak üzere satmasi iēin bir elbise veya ayni sartla yapip kiraya vermesi iēin bir ev teslim etmek suretiyle bir "mudārebe akdi" yapsa bu akid Ebū Hanife'ye göre fāsittir. Ēünkü sözkonusu akidde meēhul bir bedel karsiliginda bir adam kiralanmis oluyor. Imam-i Āzam'a göre bu bir ortaklik akdi degil isticār (kira) akdidir ve sartlarina uygun olmadigi iēin fāsidtir (Ebū Yusuf, Ihtilāfu Ebī Hanīfe ve Ibn Ebī Leylā, 30; es-Serahsi, el-Mebsūt, XXII, 35 vd.).
Ayni akid, "müzāraa" akdine benzetilerek, Ibn Ebī Leylā tarafindan cāiz görülmüstür.
Bu kiyas ictihādinda iki müctehid, makisūn aleyhleri farkli oldugu iēin iki ayri hükme varmislardir.
3- Keza bir kimse, digerine mahsulün yarisi, üēte yahut dörtte biri kendisinin olmak üzere arazisini veya hurmaligini teslim etse yani müzāraa veya muamele akdi yapsa, Ebū Hanife'ye göre bu akidler bātildir. Ēünkü arazinin sahibi adami meēhul bir ücret karsiliginda kiralamistir. Ebū Yusuf'un rivāyetine göre Imam söyle derdi: "Tarla veya bahēeden hiēbir sey ēikmazsa bu adam bosa ēalismis olmayacak mi?" Ebū Yusuf ve Ibn Ebī Leylā ise sahābe görüslerine dayanarak ve mudārabe akdine kiyas ederek bu islemi cāiz görmüslerdir (Ebū Yusuf, a.g.e., 4i-42).
4- Yahudi ve hristiyanlar gibi farkli din sāliki gayr-i müslimlerin birinin digerine sāhid veya vāris olmasi, Ebū Hanife'ye göre cāizdir; "ēünkü bütün kāfirler tek bir millet gibidir". Halbuki Ibn Ebī Leylā, onlarin iki ayri din sāliki iki ayri millet olduklarini kabul ederek birinin digerine sāhit ve vāris olmasini cāiz görmemistir (Ebū Yusuf, a.g.e., 73).
Imam-i Azam'in fikih tedvinindeki öncülügü
Islām ilimlerinde fikhin konularinin düzenli olarak belirlenmesiyle bunlarin kitap, bāb, fasillara ayrilarak yazilmasi Islām hukukunda ēok önemli bir dönüm noktasidir. Imam Muhammed es-Seybānī'nin telifiyle ortaya ēikan bu düzenli metinler (asl), vahyī hükümlerle dinī-dünyevī hayati ince ayrintilariyla iēine alan besyüzbin meseleyi hükme baglamistir. Bunlar yazili küllī fikih kāideleri olarak Islām kültür ve hukukunun vazgeēilmez kaynaklari olmus, yüzyillarca serhleri yapilmistir. Ēagdaslarinin Ebū Hanife'yi asiri rey taraftarligi ile suēlamalari bile daha sonralari onun görüslerinin baska kavramlar adi altinda kabulünü engellememistir. Ebū Hanife'nin bir diger özelligi, kendisinden öncekilerin nakillerinin yarisini bütün meseleleri yeni bastan edille-i ser'iyye kaynaklarindan ēikarmasidir. Islām'in esaslarina uymayan "haber-i vāhid"leri reddeder. Ashabin görüsünü birēok müsnedden tercih eder. Tābiinin görüsünü almak yerine kendi reyini koydu, ēünkü o da tābiīndendi. Ebū Hanife, hilāfet i32 yilinda Abbāsilere geēinceye kadar Irak'tan Hicāz'a gitti; orada Mālik b. Enes (i79) ve Sufyān b. Uyeyne gibi ileri gelen imamlarla görüstü; hacca gelen ēesitli merkezlerin ālimleriyle irtibat kurdu, i36 yilinda Abbāsi yöneticisi Ebū Cāfer el-Mansur'un basa geēmesiyle Kūfe'ye döndü. Ama onu da tasvip etmedi; ehl-i beyt lehine fetvā verdi (M. Zemahserī, el-Kessāf, ii, 232). Ēagdasi Imam Cāfer el-Sādik ile mütābakati vardir. Iki yil onun meclisinde bulunmus ve, "bu ikiyil olmasa Numān helāk olurdu" demistir. Hicrī i50 yilinda vefāt ettiginde yakinlarina, "Halifenin gasbettigi hiēbir yere gömülmemesini" vasiyet etmistir.
Imām-i Azam bazi rivāyetlere göre iskence edilirken, zehirlenerek öldürülmüstür. Dāvūd b. el-Vāsitī'nin nakline göre her gün hapiste ona baskadi olmasi teklifi yapilir, o her defasinda reddeder, böylece sonunda yemegine zehir katilarak sehid edilir. Ibn el-Bezzāzi de Ebū Hanife'nin hapisten ēikip evine döndügünü, ancak devletin onu halkla temastan engelledigini ve evinde gözetim altinda tutuldugunu zikreder (el-Bezzāzi, Menākibu'l-Imāmi'l-A'zam, II, i5). Ebū Hanife'nin cenaze namazinda ellibin kisi bulunmus, hattā halife Ebū Mansur'un da namaza katildigi söylenmistir.
Ebū Hanife, meseleleri olmus gibi farzederek takdīrī fikih hükümleri ortaya koymus, örfü ve istihsani sik sik kullanmis, ticārī akidlerdeki ictihadlarinda ilk defa ortaya hükümler ēikarmistir. Onun en önemli özelliklerinden birisi, sahsi hak ve hürriyetleri savunmasidir. Ākil bir insanin sahsi tasarruflarina hiē kimsenin müdāhale edemeyecegini savunarak fikihta büyük bir reform yapmistir. Ākile ve bālige bir kizin/kadinin evlenme hususunda velāyetinin kendisine ait oldugunu savunurken babasi dahi olsa, hiē kimsenin sahsi velāyet hakkina müdāhalede bulunamayacagini söylemistir. Kezā, bunak, sefih ve borēlunun hacredilmesini reddeder. Ēogu görüslerinde ve bu hürriyet bahsinde o görüsünü yalniz basina cumhura karsi -hatta Ebū Yusuf da ona muhālefet eder-durmaktadir. Ona göre velāyet, hürriyeti kisitlar ve zedeler. Genē erkegin nasil hür velāyeti varsa, genē kizin da olmasi gerekir. Maslahat disinda bu mutlāka sarttir. Yine Ebū Hanīfe, mülkiyet ile hürriyeti birbirine baglamis, insanin mülkündeki tasarruf hürriyetini sonuna kadar savunmus ve mahkemenin bu hürriyete müdāhalesinin onu kayit altina almasinin karsisinda yer almistir. Insanin kendi mülkī tasarrufu eger baskasina zarar verici olursa, o zaman bu meselede suurlu bir dinī vicdana basvurur. Ēünkü bu gibi meselelerde mahkeme müdāhalesi daha fazla düsmanlik ve ēekisme, dinī duygularin zayiflamasina, hattā fitne ve zulme yol aēar. Insanin dinī duygusu zayifladiktan sonra bunu hiēbir sey telāfi edemez, kalp katilasir, dinden uzaklasilir, bugzetme ve düsmanlik yayginlasir, tecāvüz ve ēekismeler artar, iyilikler kaybolur, kötülükler ortaya ēikar. Iste kisaca, Ebū Hanīfe yöneticilerin zorbaligina karsi kisisel özgürlükleri savunurken, ayni zamanda dinin sivil gelisim tarzini da ilk defa böyle sistemli bir fikihla ortaya koymustur.
Ebū Hanife'nin bir baska önemli görüsü, Dārü'l-Harb'e izinli giren bir müslümanin fāiz almasini cāiz görmesidir. Ēünkü ona göre orada Islāmī hükümler tatbik edilmediginden, müslümanin düsman rizasiyla onlarin mallarini almasi cāizdir. Evzāī bu konuda karsi ēikarak, fāizin her yerde her zaman haram oldugunu söylemis, kāfirlerin mal ve canlarinin müslümanlar iēin haram oldugunu istihrac etmistir. Ebū Yusuf ile Imam Sāfii ve Cumhur da Ebū Hanife'nin bu görüsüne katilmazlar. Ebū Hanife'nin temel ilkesi, zarūretin yasak seyleri mübah kilmasi ilkesidir. Zarūret bulununca özel ve istisnāī hallere gerek vardir. Bu bakimdan o bir ēok meselede kolaylik getirmistir. Onun Dārü'l-Islām'in Darü'l-Harb'e dönüsmesi iēin getirdigi sartlar da Cumhurun görüsünden farklidir. O, düsman istilasi ile birlikte ayrica Dārü'l-Harb'in sirk ahkāmini uygulamasi, baska bir Dārü'l-Harb'e bitisik olmasi, o devlette emniyet iēinde olan bir müslüman veya zimmī kalmis olmasi halinde oranin Dārü'l-Harb olmadigini söylemektedir. Cumhur ve Ebū Yusuf ile Imam Muhammed ise, sadece orada küfür ahkāminin uygulanmasini yeterli görmüslerdir (Bk. Dārü'l-islām, Darü'l-Harb.).
Vakif konusunda da Ebū Hanife, mālikin mülkünde hiēbir kayitla mukayyed olmadigini savunurken, mālikin kendisinin yaptigi vakifta ne kendisi ne mirasēilari hakkinda lāzim bir vākif olmamakta, vakif āriyet hükmünde olmaktadir. Yani vākif, āriyetin cāiz oldugu kadar cāizdir. Rakabesi vākfin mülkü hükmünde kalmakla beraber geliri ve hasilati vākif cihetine sarfolunur. Vākif, sagliginda vākiftan dönerse kerahatle beraber bu cāizdir. Ebū Hanife bu konuda, Ibn Abbās'tan rivāyet edilen hadislere göre hüküm vermistir. O söyle demistir: "Nisā sūresi nāzil olup da orada miras hükümleri bildirildikten sonra Rasūlullah'i söyle derken isittim: "Allah'in ferāizinden hapis etmek yoktur. " Yani mirasēilar mirastan mahrum edilemezler, buyurmustur. Yine Hz. Ömer demistir ki: "Eger bu vākfimi Hz. Peygamber'e anmamis olsaydim, ondan dönerdim." Üēüncü delili, mali vākif ile hapsedip tasarruftan alikoymanin fikih kāidelerine karsi gelmek seklindeki akli delilidir. Mülkiyet tasarruf ve hürriyete baglidir, hürriyeti men eden her türlü tasarruf sarih bir ser'ī nass bulunmadikēa bātil olmaktadir. Birsey bir kimsenin mülküne girdikten sonra onun mülkiyetinden māliksiz olarak ēikmaz.
Kaynak: Sāmil Islam ansiklopedisi

05 Kasım 2018

Alim, Evliya ve Islam Büyükleri

.
Alim, Evliya  ve Islam Büyükleri 
  • Alimler


backe.gif (31829 Byte)

  

.

ÂDEM VE HAVVA’NIN KİTABI: ESKİ AHİT APOKRİFASINDA ÂDEM VE HAVVA’NIN HAYATI

 


ÂDEM VE HAVVA’NIN KİTABI: ESKİ  AHİT APOKRİFASINDA 
ÂDEM VE HAVVA’NIN HAYATI

Silinmesin *T6952550267*DOSYA GÖNDERME FORMU(HUKUK)YARGITAY 20. HUKUK DAİRESİ BAŞKANLIĞINA ANKARADOSYAYA İLİŞKİN BİLGİLERMAHKEMESİKARAR TAR...